Premiera „Odysei” Christophera Nolana wywołała dyskusję nie tylko o artystycznej wizji reżysera, ale także o wierności wobec dzieła Homera, doborze obsady i znaczeniu inkluzywności we współczesnej kulturze. O tym, czy nowe standardy poszerzają wolność twórców, czy raczej ją ograniczają, mówiły na antenie Radia Warszawa Agnieszka Jackowska, filozof i pedagog, oraz Wincenty Pipka, psycholog i dziennikarz.
Film Christophera Nolana wszedł do kin 17 lipca 2026 roku. Produkcja została w całości zrealizowana przy użyciu kamer IMAX i jest autorską interpretacją jednego z najważniejszych dzieł literatury antycznej.
Oscarowe standardy reprezentacji
Jednym z tematów rozmowy były standardy reprezentacji i inkluzywności wprowadzone przez Amerykańską Akademię Sztuki i Wiedzy Filmowej. Aby film mógł ubiegać się o nominację w kategorii najlepszego filmu, musi spełnić co najmniej dwa spośród czterech standardów.
Dotyczą one nie tylko tego, co widzowie oglądają na ekranie. Obejmują również skład ekipy filmowej, dostęp do płatnych staży i szkoleń oraz reprezentację w zespołach zajmujących się produkcją, marketingiem i dystrybucją. Zasady te odnoszą się wyłącznie do kategorii najlepszego filmu, a nie do wszystkich oscarowych nominacji.
Zdaniem Agnieszki Jackowskiej podobne regulacje są częścią szerszej zmiany kulturowej. Jak mówiła, inkluzywność przestaje być jedynie zachętą do dostrzegania osób pomijanych lub dyskryminowanych. Staje się standardem wpływającym na język, instytucje oraz sposób organizowania życia społecznego.
Twórca wolny czy uzależniony od oczekiwań?
Wincenty Pipka zwrócił uwagę, że tworzenie filmu według precyzyjnie określonych kryteriów może przypominać pisanie szkolnego wypracowania zgodnie z kluczem odpowiedzi.
W jego ocenie artysta może wówczas zacząć dobierać obsadę i rozwiązania produkcyjne nie ze względu na swoją wizję, lecz po to, aby spełnić oczekiwania instytucji, krytyków albo środowiska filmowego.
– Artysta stał się zakładnikiem narzuconego schematu – oceniał psycholog.
Gość Radia Warszawa podkreślał, że sama obecność aktorów reprezentujących różne środowiska nie jest problemem. Wątpliwości pojawiają się wtedy, gdy różnorodność przestaje wynikać z historii i decyzji twórczej, a staje się obowiązkowym elementem produkcji.
Jak daleko może sięgać interpretacja klasyki?
Wokół „Odysei” pojawiły się również dyskusje dotyczące obsady, kostiumów i sposobu przedstawienia świata opisanego przez Homera. Krytycy filmu zarzucają Nolanowi, że jego interpretacja zbyt daleko odchodzi od realiów i opisów zawartych w pierwowzorze.
Wincenty Pipka zaznaczył, że reżyser ma prawo do własnej wizji, jednak adaptacja klasycznego dzieła powinna zachowywać rozpoznawalny związek ze źródłem. Jego zdaniem widz, który ogląda ekranizację utworu literackiego, oczekuje nie tylko widowiska, ale także możliwości skonfrontowania obrazu z przeczytaną wcześniej książką.
Inaczej jest w przypadku filmu fantasy, którego świat może zostać niemal całkowicie wymyślony przez twórcę. Adaptacja dzieła zakorzenionego w określonej kulturze i epoce niesie natomiast większą odpowiedzialność za sposób przedstawienia bohaterów oraz wydarzeń.
Nowy język kultury
Agnieszka Jackowska mówiła także o wpływie nowych pojęć na sposób postrzegania człowieka i społeczeństwa. Wskazywała między innymi na określenia takie jak „cancel culture”, czyli kultura unieważniania, oraz na tendencję do oceniania dawnych dzieł wyłącznie według współczesnych norm.
Przykładem przywołanym podczas rozmowy był film „Przeminęło z wiatrem”, który na jednej z platform został opatrzony komentarzem wyjaśniającym jego historyczny kontekst i zawarte w nim stereotypy.
Zdaniem Jackowskiej dopisywanie współczesnych komentarzy do dawnych dzieł może być przedstawiane jako działanie edukacyjne. Może jednak również prowadzić do sytuacji, w której odbiorca otrzymuje gotową instrukcję, jak powinien rozumieć i oceniać kulturę minionych epok.
Spór większy niż jeden film
Rozmowa o „Odysei” stała się punktem wyjścia do znacznie szerszego pytania: czy współczesne kino nadal jest przestrzenią swobodnego poszukiwania prawdy i piękna, czy coraz częściej powstaje według wcześniej ustalonych norm społecznych i instytucjonalnych?
Goście Radia Warszawa zgodzili się, że otwartość na drugiego człowieka jest potrzebna. Przestrzegali jednak przed sytuacją, w której inkluzywność przestaje oznaczać szacunek i dobrowolne włączanie różnych osób, a zaczyna funkcjonować jako obowiązkowy schemat.
Spór wokół filmu Nolana nie dotyczy więc wyłącznie tego, jak powinien wyglądać Odyseusz i jego świat. Dotyka granic artystycznej interpretacji, wierności wobec klasyki oraz prawa twórcy do podejmowania decyzji bez presji narzuconego klucza.
Redaktor prowadząca audycję: Ewa Pietrzak
