Spokojna postać Chrystusa, wzburzone fale i przerażeni uczniowie w łodzi – scena z Jeziora Galilejskiego od stuleci inspirowała malarzy, grafików i ilustratorów. Każdy z nich inaczej rozkładał akcenty: jedni skupiali się na cudzie, inni na strachu apostołów, jeszcze inni na dramatycznym momencie, w którym tonący Piotr wyciąga rękę do Jezusa.
Opowieść o Jezusie kroczącym po wodzie została zapisana w Ewangeliach według św. Mateusza, św. Marka i św. Jana. Uczniowie przeprawiają się łodzią przez jezioro, gdy zaczyna wiać silny wiatr. Nad ranem widzą zbliżającą się postać i sądzą, że to zjawa. Dopiero słowa Jezusa: „Odwagi! To Ja jestem, nie bójcie się”, przynoszą im uspokojenie. Tylko św. Mateusz opisuje dodatkowo próbę Piotra, który wychodzi z łodzi, zaczyna iść po wodzie, lecz ogarnięty strachem tonie i woła o ratunek.
Ta scena dawała artystom niezwykłe możliwości. Mogli ukazać kontrast między chaosem natury a spokojem Chrystusa, pomiędzy światłem a ciemnością oraz pomiędzy wiarą a lękiem. Woda stawała się nie tylko elementem krajobrazu, ale również symbolem niebezpieczeństwa, śmierci i sił, nad którymi człowiek nie potrafi zapanować.
Jedno z najstarszych chrześcijańskich przedstawień
Motyw Chrystusa chodzącego po wodzie pojawił się w sztuce chrześcijańskiej już w III wieku. Fragment takiego malowidła odnaleziono w baptysterium domu modlitwy w Dura Europos na terenie dzisiejszej Syrii. Budynek ten jest uznawany za jeden z najstarszych znanych domów przystosowanych do sprawowania chrześcijańskiego kultu.
Dekoracje baptysterium przedstawiały między innymi Dobrego Pasterza, uzdrowienie paralityka, Samarytankę przy studni oraz Chrystusa kroczącego po wodzie. Wybór scen nie był przypadkowy. Łączyła je idea ocalenia i przejścia ze śmierci do życia, szczególnie ważna w miejscu udzielania chrztu.
Zachowany fragment jest skromny i daleki od rozbudowanych późniejszych kompozycji. Nie chodziło w nim jednak o realistyczne przedstawienie burzy. Najważniejsze było czytelne przesłanie: Chrystus ma władzę nad żywiołem i może ocalić człowieka.
Jacques Callot – cud zamknięty w niewielkiej rycinie
Na początku XVII wieku scenę przedstawił francuski grafik Jacques Callot. Jego rycina Christ Walking on the Water powstała między 1608 a 1611 rokiem. Mimo niewielkich rozmiarów artysta zdołał połączyć krajobraz, łódź uczniów oraz postać Chrystusa zbliżającego się po falach.
W grafice Callota wydarzenie zostaje niejako wpisane w rozległą przestrzeń. Człowiek wydaje się mały wobec jeziora i nieba. Taki sposób komponowania sceny podkreśla kruchość uczniów, którzy bez pomocy Chrystusa pozostają bezradni wobec sił natury.
Philip James de Loutherbourg – dramat Piotra i gwałtowność żywiołu
W obrazie Philipa Jamesa de Loutherbourga z 1795 roku najważniejsze staje się spotkanie Jezusa z Piotrem. Chrystus nie jest tutaj odległą, świetlistą postacią. Znajduje się blisko apostoła, który wychodzi z wody lub właśnie zaczyna w niej tonąć.
Artysta ukazał gwałtowne chmury, pianę fal i szaty targane przez wiatr. Wyciągnięte ręce bohaterów koncentrują uwagę na chwili ratunku. Cud chodzenia po wodzie zostaje połączony z bardziej osobistym dramatem człowieka, który zaufał, lecz pod wpływem lęku zaczął tracić wiarę.
W tej interpretacji nie tylko Jezus kroczy po wodzie. Obraz opowiada także o Piotrze, który chce iść za Mistrzem, ale przekonuje się, że własne siły nie wystarczą.
Gustave Doré – Chrystus samotny pośród ciemności
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedstawień tego wydarzenia jest rycina Gustave’a Dorégo. Francuski artysta przygotował monumentalny cykl ilustracji biblijnych, opublikowany w XIX wieku. W wydaniu La Sainte Bible z 1866 roku znalazły się setki kompozycji, które silnie wpłynęły na późniejszą wyobraźnię religijną.
Doré ukazał Jezusa odwróconego plecami do widza. Chrystus idzie samotnie przez wzburzone fale, kierując się ku widocznej w oddali łodzi. Nie patrzymy na Niego z perspektywy uczniów, lecz podążamy za Nim.
Artysta zrezygnował z bogatej kolorystyki. Całe napięcie budują linie, kontrasty oraz niemal nieprzenikniona ciemność. Jasna postać Chrystusa przeciwstawiona zostaje czarnemu niebu i niespokojnej wodzie. Jezus nie walczy z żywiołem. Przechodzi przez niego spokojnie, jakby burza nie mogła zatrzymać Jego drogi.
Iwan Ajwazowski – morze oświetlone obecnością Chrystusa
Szczególne miejsce wśród tych dzieł zajmuje obraz Iwana Ajwazowskiego z 1888 roku. Artysta zasłynął przede wszystkim jako mistrz malarstwa marynistycznego. W scenie biblijnej mógł więc wykorzystać wszystkie swoje umiejętności w przedstawianiu światła, fal i zmiennej powierzchni wody.
Na jego obrazie niemal całą przestrzeń zajmuje ciemne, niespokojne jezioro. Łódź uczniów ginie w mroku, a postacie apostołów są zaledwie widoczne. Najważniejszym punktem kompozycji jest Chrystus. Jego sylwetka emanuje jasnym blaskiem, który odbija się na falach i tworzy świetlistą drogę pośród ciemności.
Ajwazowski nie przedstawia Jezusa jako bohatera zmagającego się z burzą. Chrystus jest źródłem światła i pokoju. Wokół Niego morze nadal pozostaje wzburzone, ale nie stanowi zagrożenia. Ciemność nie znika całkowicie, lecz zostaje przecięta jasnością.
To przedstawienie może być odczytywane jako obraz nadziei: człowiek nadal znajduje się pośród niespokojnych fal, jednak nie pozostaje sam. Właśnie dlatego dzieło Ajwazowskiego dobrze sprawdziłoby się jako ilustracja główna artykułu.
James Tissot – noc widziana oczami apostołów
Francuski malarz James Tissot pracował nad cyklem przedstawiającym życie Chrystusa w latach 1886–1894. Jego akwarela Jesus Walks on the Sea znajduje się w zbiorach Brooklyn Museum.
Tissot próbował połączyć przekaz Ewangelii z obserwacją warunków, w których mogło rozegrać się wydarzenie. Ukazał niemal całkowitą noc, ciemną wodę i Chrystusa zbliżającego się do łodzi. Według komentarza artysty źródłem światła w scenie miała być sama postać Jezusa.
W odróżnieniu od monumentalnej kompozycji Ajwazowskiego dzieło Tissota jest wąskie i kameralne. Zbliżający się Chrystus może wydawać się apostołom niemal nierzeczywisty. Dzięki temu artysta pozwala zrozumieć ich pierwszą reakcję – przekonanie, że widzą zjawę.
Henry Ossawa Tanner – cud ukryty w mroku
Do motywu powrócił również amerykański artysta Henry Ossawa Tanner. Jego akwaforta Christ Walking on the Water powstała w 1910 roku. Dzieło znajduje się obecnie w kolekcji National Gallery of Art w Waszyngtonie i zostało udostępnione jako utwór znajdujący się w domenie publicznej.
Tanner ogranicza szczegóły i pozostawia dużą część przedstawienia w cieniu. Postacie nie są teatralnie upozowane, a cud nie ma charakteru widowiska. Obraz działa przede wszystkim atmosferą. Chrystus pojawia się pośród ciemności jako obecność, której uczniowie początkowo nie potrafią rozpoznać.
Artysta był znany z podejmowania tematów religijnych i z subtelnego operowania światłem. W jego interpretacji światło nie usuwa tajemnicy. Przeciwnie – pozwala dostrzec, że dzieje się coś przekraczającego zwyczajne doświadczenie.
Ten sam cud, różne pytania
Choć wszystkie te dzieła przedstawiają ten sam ewangeliczny epizod, opowiadają o nim na różne sposoby. Callot pokazuje niewielkiego człowieka wobec ogromu świata. De Loutherbourg skupia się na ratowaniu Piotra. Doré prowadzi widza za samotnym Chrystusem przez ciemność. Tissot pozwala spojrzeć na wydarzenie oczami przestraszonych uczniów. Tanner otacza cud ciszą i tajemnicą. Ajwazowski przemienia natomiast wodę i światło w opowieść o nadziei.
W centrum każdego z tych przedstawień pozostaje jednak to samo napięcie: łódź znajduje się pośród fal, uczniowie nie potrafią opanować sytuacji, a Jezus przychodzi do nich drogą, która po ludzku wydaje się niemożliwa.
Jezioro nie uspokaja się od razu. Najpierw pośród burzy pojawia się Chrystus. I właśnie ten moment – chwila pomiędzy strachem a rozpoznaniem – najmocniej fascynował artystów.
