Bazylika św. Pawła za Murami (San Paolo fuori le mura), położona przy dawnej Via Ostiense w Rzymie, poza murami aurelijańskimi, skrywa jeden z najbardziej niezwykłych i unikatowych zabytków chrześcijaństwa. W jej wnętrzu znajduje się monumentalna galeria portretów wszystkich papieży – od św. Piotra aż po papieża Franciszka. To jedyna taka wizualna kronika Kościoła katolickiego, obejmująca ponad dwa tysiące lat historii!
Nowy medalion Leona XIV
14 stycznia papież Leon miał okazję po raz pierwszy zobaczyć swój mozaikowy portret, przygotowany zgodnie z wielowiekową tradycją po wyborze nowego Następcy św. Piotra. Mozaika powstała w Studiu Mozaiki Watykańskiej działającym przy Fabryce św. Piotra. Dzieło zostanie umieszczone w Bazylice św. Pawła za Murami, w prawej nawie, obok wizerunku papieża Franciszka, na wysokości około 13 metrów. Medalion ma średnicę 137 centymetrów i wykonano go z barwnych szkieł oraz złota, osadzonych na metalowej konstrukcji. Około 15 tysięcy ręcznie ciętych tesser ułożono według dawnej techniki mozaiki watykańskiej i utrwalono tradycyjnym olejnym spoiwem. Szczególną precyzją i kunsztem wyróżniają się elementy tworzące twarz papieża. Mozaika powstała na podstawie olejnego szkicu autorstwa mistrza Rodolfa Papy, zaprojektowanego specjalnie z myślą o przełożeniu na mozaikę. Po prezentacji, w której uczestniczyli m.in. kard. Mauro Gambetti, kard. James Michael Harvey oraz opat Donato Ogliari, papież Leon modlił się wspólnie z obecnymi przed dziełem, które już wkrótce dołączy do niezwykłej, ciągłej galerii papieży – żywej historii Kościoła zapisanej w mozaice.
Galeria papieży – mozaikowa historia Kościoła
Ponad arkadami naw bocznych, w transepcie i nawach bazyliki, biegnie nieprzerwany ciąg wielkich medalionów mozaikowych. Każdy z nich przedstawia popiersie papieża, ujęte w ozdobną marmurową ramę i opisane imieniem w języku łacińskim. Medaliony mają niemal dwa metry średnicy i wykonane są na złotym tle, co nadaje im charakter uroczysty i ponadczasowy.
Pierwszy medalion, przedstawiający św. Piotra Apostoła, znajduje się wysoko w transepcie, po prawej stronie absydy. Ostatni – papieża Franciszka – umieszczono w prawej nawie, obok wizerunku Benedykta XVI. Przez lata medalion aktualnie urzędującego papieża jest podświetlony jako znak jego żywej obecności w historii Kościoła.
Od wyobraźni artystów do historycznych portretów
Początkowo wizerunki papieży były malowane jako freski. Z czasem zastąpiono je mozaikami, które lepiej odpowiadały monumentalnemu charakterowi świątyni. Portrety papieży z ostatnich pięciu stuleci powstały na podstawie wiarygodnych źródeł historycznych i ikonograficznych. W przypadku najdawniejszych biskupów Rzymu artyści musieli oprzeć się na tradycji, symbolice i własnej wyobraźni.
Większość medalionów wykonali mistrzowie związani z watykańską Fabryką Mozaiki – wyspecjalizowaną pracownią artystów, którzy od wieków tworzą mozaiki dla najważniejszych świątyń Kościoła. Nieliczne medaliony powstały w Wenecji, innym wielkim centrum sztuki mozaikowej.
Seria została zapoczątkowana w V wieku, za pontyfikatu Leona Wielkiego (440–461).
Medaliony, które przetrwały pożar
17 lipca 1823 roku potężny pożar niemal doszczętnie zniszczył bazylikę. Ocalały jednak medaliony znajdujące się w południowej części świątyni. Dziś 42 najstarsze wizerunki – od św. Piotra do Innocentego X – przechowywane są w przylegającym do bazyliki klasztorze benedyktyńskim. Uznaje się je za arcydzieła bizantyjskiej sztuki mozaikowej z XI wieku.
Łącznie w bazylice można dziś oglądać portrety 266 papieży, z których ponad osiemdziesięciu zostało ogłoszonych świętymi. W pierwszych wiekach Kościoła większość biskupów Rzymu poniosła śmierć męczeńską – spośród pierwszych 31 papieży aż 28 zginęło za wiarę.
Bazylika św. Pawła – miejsce wiary, sztuki i historii
Bazylika św. Pawła za Murami jest drugą co do wielkości świątynią Rzymu, zaraz po bazylice św. Piotra. Wzniesiono ją w XIX wieku na miejscu wcześniejszej bazyliki, zbudowanej nad grobem Apostoła Narodów – św. Pawła z Tarsu. Jego sarkofag, z oryginalną płytą nagrobną, jest do dziś widoczny pod papieskim ołtarzem.
Równie imponująca jest fasada bazyliki, ozdobiona monumentalnymi mozaikami z XIX wieku, inspirowanymi dekoracją średniowiecznej świątyni. Przedstawiają one proroków Starego Testamentu, Baranka Bożego, symbole Ewangelii oraz Chrystusa błogosławiącego w towarzystwie św. Piotra i św. Pawła.
Żywa kronika Kościoła
Mozaiki papieży w Bazylice św. Pawła za Murami nie są jedynie dziełem sztuki. Tworzą wizualną, ciągłą opowieść o Kościele – o jego ciągłości, świętości, kryzysach i odnowach. Dla pielgrzymów i turystów stanowią swoistą „księgę papieży”, w której historia, wiara i sztuka splatają się w jedno, czyniąc to miejsce jednym z najbardziej fascynujących punktów na mapie chrześcijańskiego Rzymu.
Tekst: Grzegorz Kozłowski
Źródło zdjęcia głównego: mysyjniepl
