W Pałacu Rzeczypospolitej w Warszawie można oglądać bezcenne dobra kultury odzyskane z Niemiec. Wśród nich znajduje się fragment średniowiecznego rękopisu z najprawdopodobniej najstarszym zachowanym zapisem hymnu „Gaude Mater Polonia” oraz pierścień przypisywany królowi Zygmuntowi I Staremu.
Obiekty zaprezentowano w piątek, 19 czerwca 2026 roku, w Pałacu Rzeczypospolitej. Wydarzenie odbyło się w kontekście 35. rocznicy podpisania polsko-niemieckiego traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy.
Zwrot zabytków ma wymiar symboliczny. To efekt działań restytucyjnych, ale także ważny gest pamięci, współpracy i odpowiedzialności za dziedzictwo utracone w wyniku II wojny światowej.
Bezcenne zabytki odzyskane z Niemiec
W ramach obchodów rocznicy traktatu do Polski wróciły kolejne dobra kultury. Są to fragment średniowiecznego rękopisu z zapisem hymnu „Gaude Mater Polonia”, pierścień przypisywany królowi Zygmuntowi I Staremu oraz 11 miniaturowych eksponatów kolejowych z przedwojennego Muzeum Komunikacji w Warszawie.
Odzyskane obiekty przekazano 17 czerwca podczas Forum Polsko-Niemieckiego w Berlinie. Dwa dni później zaprezentowano je w Warszawie.
W konferencji prasowej w Pałacu Rzeczypospolitej uczestniczyli między innymi Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, Miguel Berger, ambasador Republiki Federalnej Niemiec w Polsce, bp Szymon Stułkowski, biskup płocki, prof. Andrzej Szczerski, dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie, oraz dr Tomasz Makowski, dyrektor Biblioteki Narodowej.
„To świadkowie naszej historii”
Marta Cienkowska podkreśliła, że odzyskane obiekty wracają do jednego z najważniejszych miejsc przechowywania polskiego dziedzictwa.
– Spotykamy się dziś w Pałacu Rzeczypospolitej, jednym z najważniejszych skarbców polskiego dziedzictwa. To właśnie tutaj możemy powitać obiekty, które wracają do domu. To są niezwykłe zabytki. To świadkowie naszej historii, fragmenty polskiej pamięci, materialne dowody ciągłości naszej kultury – mówiła ministra kultury i dziedzictwa narodowego.
Jak dodała, szczególne znaczenie ma powrót rękopisu zawierającego zapis „Gaude Mater Polonia”.
– Trudno wyobrazić sobie bardziej symboliczny powrót niż powrót świadectwa jednego z fundamentów polskiej tradycji – podkreśliła Marta Cienkowska.
Rękopis pochodził z Biblioteki Seminaryjnej w Płocku
Odzyskany rękopis ma szczególne znaczenie dla diecezji płockiej. Zabytek odnaleziono w zbiorach Staatsbibliothek zu Berlin. Datowany jest na XIV wiek. Obejmuje sześć pergaminowych kart z tekstem oraz zapisem muzycznym hymnu „Gaude Mater Polonia”.
Na dwóch kartach zachowały się przedwojenne pieczęcie Biblioteki Seminaryjnej w Płocku z napisem „Bibliotheca Seminarii Plocensis”. Potwierdzają one pochodzenie zabytku.
Rękopis zidentyfikował w 2023 roku dr Paweł Figurski z Instytutu Sztuki PAN. Fragment zawiera warianty tekstowe odmienne od najstarszego kompletnego przekazu znanego z antyfonarza kieleckiego. Dlatego uznaje się go za najprawdopodobniej najstarszą zachowaną notację hymnu „Gaude Mater Polonia”.
Bp Szymon Stułkowski: ogromna radość i wdzięczność
Podczas konferencji bp Szymon Stułkowski przypomniał wizytę Henryka Sienkiewicza w katedrze płockiej i Muzeum Diecezjalnym w 1904 roku. Pisarz zostawił wtedy w księdze pamiątkowej słowa: „Kościół jest stróżem przeszłości, piastunem teraźniejszości i siewcą przyszłości”.
– Dziś szczególnie dotykamy tego pierwszego wymiaru – powiedział biskup płocki.
Bp Stułkowski przypomniał, że przed II wojną światową Biblioteka Seminaryjna w Płocku należała do najcenniejszych księgozbiorów w Polsce. Jej zbiory zostały niemal całkowicie rozproszone przez okupanta.
– Jako biskup diecezji, z której pochodzi ten rękopis, wyrażam ogromną radość oraz wdzięczność wszystkim, którzy przyczynili się do jego odzyskania. Mam nadzieję, że dziejowej sprawiedliwości coraz częściej będzie stawało się zadość – podkreślił bp Szymon Stułkowski.
Rękopis obok „Bogurodzicy” i „Roty”
Dr Tomasz Makowski, dyrektor Biblioteki Narodowej, zaznaczył, że odzyskane zabytki zostaną udostępnione zwiedzającym.
– Nie mamy wpływu na przeszłość. Mamy wpływ na teraźniejszość i przyszłość. Dziś budujemy nowy etap współpracy polsko-niemieckiej – powiedział dyrektor Biblioteki Narodowej.
Jak dodał, rękopis „Gaude Mater Polonia” będzie prezentowany obok najważniejszych zabytków polskiej kultury. Wśród nich znajdują się „Bogurodzica”, „Rota”, „Kazania świętokrzyskie” i „Psałterz floriański”.
Odzyskane obiekty można oglądać w Warszawie
Odzyskane dobra kultury można oglądać w Pałacu Rzeczypospolitej w Warszawie przy placu Krasińskich 3/5. Obiekty udostępniono zwiedzającym w godzinach 11.00–19.00. Wstęp jest wolny.
W sobotę, 20 czerwca, chór Jerycho wykonał „Gaude Mater Polonia”. Kolejne wykonanie hymnu zaplanowano na 27 czerwca o godzinie 14.00.
Organizatorzy zapraszają także chóry profesjonalne, amatorskie i grupy śpiewacze do zgłaszania chęci wykonania hymnu w Sali Białej Pałacu Rzeczypospolitej przy gablocie z odzyskanym rękopisem.
Polska odzyskała już setki utraconych dóbr kultury
Restytucja dóbr kultury pozostaje jednym z najważniejszych zadań państwa w obszarze ochrony dziedzictwa. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego prowadzi obecnie ponad 200 postępowań restytucyjnych w 22 krajach.
Od 2008 roku do Polski wróciło 915 utraconych dóbr kultury. W 2025 roku odzyskano 101 obiektów, a od początku 2026 roku już 32 obiekty.
Powrót rękopisu „Gaude Mater Polonia” i pierścienia przypisywanego Zygmuntowi I Staremu pokazuje, że utracone dziedzictwo może wracać do kraju po dziesięcioleciach rozproszenia. To także ważny znak pamięci o historii i odpowiedzialności za polską kulturę.
Tekst: Maria Skonieczka
