Święta Agnieszka Rzymianka, nazywana także Agnią, należy do grona najważniejszych męczennic pierwszych wieków chrześcijaństwa. Była niespełna dwunastoletnią dziewczyną, która oddała życie za wiarę i dochowanie dziewictwa. Jej kult od wieków obecny jest zarówno w Kościele katolickim, jak i prawosławnym, a postać Agnieszki stała się symbolem niewinności, odwagi i wierności Chrystusowi. Przeczytaj jak opisuje historię jej niezachwianej wiary św. Ambroży w swojej starożytnej homilii:
Z traktatu o dziewicach św. Ambrożego, biskupa (księga 1, rozdz. 2, 5. 7-9)
W tak młodym wieku dojrzała do zwycięstwa
Oto dzisiaj pamiątka narodzin dla nieba dziewicy, naśladujmy jej czystość. Oto dzień narodzin męczennicy, składajmy ofiary. Dzisiaj wspomnienie świętej Agnieszki. Według tradycji poniosła śmierć w dwunastym roku życia. Jakże haniebne jest okrucieństwo, które nie oszczędza tak młodego wieku. Ale też jakże wielka moc wiary, która nawet w tak młodym dziewczęciu znajduje świadectwo.
Czyż w tak małym ciele mogło być w ogóle miejsce na ranę? Nie było miejsca na uderzenie żelazem, ale było na przezwyciężenie żelaza. Tymczasem dziewczęta w jej wieku lękają się nawet surowej twarzy rodziców, a ukłute igłą płaczą jakby z powodu dotkliwej rany.
Oto stoi bez lęku pośród krwawych katów. Nieporuszona na dźwięk okrutnych kajdan. Całe swe ciało podaje pod cios srogiego oprawcy. Nie wie jeszcze, co znaczy śmierć, ale już jest na nią gotowa. Zawleczona przemocą do ołtarza, pośrodku palących ogni wyciąga ręce ku Chrystusowi i wśród świętokradczych płomieni kreśli znak Chrystusa Zwycięzcy. Wkłada swą szyję i ręce w żelazne kajdany, ale żadne z nich nie mogą zacisnąć tak drobnych członków.
Czyżby nowy jakiś rodzaj męczeństwa? Jeszcze niezdolna do przyjęcia tortur, ale już dojrzała do zwycięstwa. Pomimo tak młodego wieku stała się mistrzynią męstwa.
Nie tak chętnie podążałaby w dniu zaślubin ku oblubieńcowi, jak ochoczo i z radością szła na miejsce kaźni. Ozdobą jej głowy był Chrystus, nie zaś misternie upięte włosy; uwieńczona cnotami, a nie kwiatami.
Wszyscy płaczą, ale nie ona. Wielu dziwi się, że tak łatwo szafuje życiem, którego jeszcze nie zakosztowała. Oddaje je, jak gdyby doszła już do jego kresu. Zdumiewają się wszyscy, iż stała się świadkiem samego Boga, gdy z powodu wieku nie mogłaby nawet występować w sądzie. Sprawiła, iż uwierzono jej, gdy świadczyła o Bogu, choć nie dano by wiary, gdyby świadczyła o ludziach. Co bowiem wykracza poza naturę, pochodzi od Twórcy natury.
Ileż gróźb stosował oprawca, aby ją zastraszyć! Ileż pochlebstw, aby przekonać! Ileż obietnic wypowiadało wielu starających się o jej rękę! Ona zaś: „Byłoby niesprawiedliwością dla Oblubieńca oczekiwać kogoś innego. Moim wybranym jest Ten, który mnie pierwszy wybrał. Dlaczego zwlekasz, kacie? Niechaj umiera ciało miłowane oczyma ciała. Takiej miłości nie pragnę”. Wstała, pomodliła się, położyła głowę pod miecz.
I wtedy mógłbyś zobaczyć, jak zadrżał kat, zupełnie jak gdyby to on sam był skazany. Zatrzęsła się ręka prześladowcy, pobladło oblicze spoglądającego na cudze niebezpieczeństwo, podczas gdy dziewczę spokojnie patrzyło na swoje.
Oto więc w jednej ofierze widzicie podwójne świadectwo: czystości i wiary. Zachowała dziewictwo i dostąpiła męczeństwa.
Święta Agnieszka na tle prześladowań chrześcijan
Agnieszka żyła w Rzymie na przełomie III i IV wieku. Pochodziła z chrześcijańskiej rodziny, która wychowała ją w duchu wiary i modlitwy. Jej dzieciństwo przypadło na okres nasilonych prześladowań chrześcijan w Cesarstwie Rzymskim, najprawdopodobniej za panowania cesarza Dioklecjana, choć część źródeł wskazuje również na czasy Decjusza. Według przekazów Agnieszka poniosła śmierć męczeńską w wieku około dwunastu lat, co w starożytnym Rzymie oznaczało osiągnięcie pełnoletności prawnej dziewcząt i możliwość wymierzenia kary. Był to także minimalny wiek, w którym młoda chrześcijanka mogła złożyć śluby dziewictwa.
Źródła historyczne i rozwój legendy
Źródła dotyczące życia świętej Agnieszki są nieliczne i powstały dopiero kilkadziesiąt lat po jej śmierci. Najstarsze wzmianki pozostawili święty Ambroży z Mediolanu, autor traktatu „O dziewictwie”, oraz papież Damazy I, który ułożył epigram ku jej czci. Późniejsze teksty hagiograficzne, greckie i syryjskie opowiadania oraz hymny rozwijały jej historię, stopniowo wzbogacając ją o elementy legendarne. Przekazy różnią się w opisie okoliczności śmierci męczennicy – jedne mówią o spaleniu na stosie, inne o ścięciu mieczem, a jeszcze inne wskazują stadion Domicjana jako miejsce egzekucji.
Męczeństwo i wierność złożonym ślubom
Zgodnie z tradycją Agnieszka złożyła Bogu śluby czystości i zdecydowanie odrzucała zaloty mężczyzn. Jej postawa spotkała się z wrogością i próbami złamania oporu poprzez oskarżenia oraz tortury. Akta męczeństwa wspominają o wysłaniu jej do domu publicznego, aby odebrać jej niewinność i zmusić do wyrzeczenia się wiary. Próby te nie przyniosły skutku, a Agnieszka pozostała niezłomna. Ostatecznie została skazana na śmierć. Święty Ambroży pisał, że szła na miejsce egzekucji z radością, „szczęśliwsza niż inne, które szły na swój ślub”.
Grób świętej Agnieszki i miejsca kultu
Grób świętej Agnieszki znajdował się w katakumbach przy Via Nomentana w Rzymie. W tym miejscu wzniesiono bazylikę św. Agnieszki za Murami, ufundowaną przez Konstantynę, córkę cesarza Konstantyna Wielkiego, a później przebudowaną przez papieża Honoriusza I. Z jej męczeństwem łączy się także kościół Sant’Agnese in Agone, który stanął na terenie dawnego stadionu Domicjana, na dzisiejszym Piazza Navona. Już od IV wieku istnieją liczne świadectwa żywego kultu świętej, potwierdzone również przez odkrycia archeologiczne.
Wspomnienie liturgiczne i żywa tradycja
W Kościele katolickim obowiązkowe wspomnienie liturgiczne świętej Agnieszki obchodzone jest 21 stycznia. Tego dnia w rzymskiej bazylice pod jej wezwaniem poświęca się dwa baranki. Z ich wełny benedyktynki tkają paliusze, które następnie otrzymują nowi arcybiskupi metropolici. Obrzęd ten podkreśla związek świętej z symboliką baranka, znakiem czystości i niewinności.
Ikonografia świętej Agnieszki
W ikonografii święta Agnieszka ukazywana jest jako młoda dziewczyna w białej tunice lub okryta długimi włosami. Jej atrybutami są dwie korony – biała, oznaczająca dziewictwo, oraz czerwona, symbolizująca męczeństwo. Często towarzyszy jej baranek, palma męczeństwa, miecz lub płonący stos. W tradycji wschodniej przedstawia się ją jako dziewczynę w żółtych szatach z krzyżem męczeńskim.
Patronka dzieci i panien
Święta Agnieszka Rzymianka jest patronką dzieci, panien i ogrodników. Jej życie i śmierć do dziś pozostają czytelnym świadectwem wierności Bogu, odwagi w obronie wiary oraz czystości serca, które stały się źródłem jej duchowej siły.
Tekst: Grzegorz Kozłowski
Źródło zdjęcia głównego: St Agnes copyright Fr James Bradley
