Od 23 kwietnia w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej będzie można oglądać wyjątkową wystawę „Art Déco i Sacrum. Sztuka dekoracyjna dwudziestolecia międzywojennego”. To pierwsza w Polsce tak szeroka prezentacja ukazująca relacje między nowoczesną estetyką a przestrzenią religijną.
Ekspozycja odsłania moment przełomowy w historii sztuki. Tradycja liturgiczna spotyka się tu z językiem modernizmu, a sacrum zostaje wyrażone poprzez charakterystyczne dla stylu art déco formy – geometryczne, rytmiczne i dekoracyjne. Przedmioty codziennego kultu – kielichy, ornaty, pateny czy medaliony – zyskują nowy wymiar, stając się świadectwem epoki intensywnych poszukiwań artystycznych.
Zofia Stryjeńska i serce wystawy
Centralnym punktem ekspozycji jest nieprezentowany wcześniej komplet liturgiczny z katedry wawelskiej – ornat i palka zaprojektowane przez Zofię Stryjeńską. Artystka, uznawana za ikonę polskiego art déco, łączyła inspiracje ludowe z nowoczesną formą, tworząc dzieła o wyjątkowej sile wyrazu.
Na wystawie można zobaczyć również szopkę jej autorstwa, która doskonale wpisuje się w ideę przenikania się tradycji i nowoczesności. To właśnie twórczość Stryjeńskiej najlepiej ilustruje, jak sztuka międzywojenna potrafiła odnaleźć nowe środki wyrazu dla treści religijnych.
Wielkie nazwiska polskiej moderny
Ekspozycja gromadzi dzieła najwybitniejszych artystów II Rzeczypospolitej. Wśród nich znajdują się m.in. August Zamoyski, Henryk Kuna, Władysław Skoczylas, Stanisław Szukalski czy Mieczysław Kotarbiński.
Ich prace odsłaniają niemal nieznany dotąd rozdział historii sztuki – sakralny wymiar polskiego modernizmu. Przez dziesięciolecia temat ten pozostawał na marginesie badań, a dziś powraca jako ważny element dziedzictwa kulturowego.
Rzeźba, grafika i sztuka użytkowa
Wśród prezentowanych obiektów znajdują się dzieła o dużej różnorodności formalnej. Szczególną uwagę przyciąga rzeźba „Immaculata Conceptio Masoviensis” autorstwa Janiny Broniewskiej, nagrodzona przez Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych. Obok niej pojawia się ceramika Wandy Szrajberówny oraz projekty krzyży stworzone przez Kotarbińskiego.
Nie brakuje także przykładów sztuki użytkowej – artystycznych kartek pocztowych w stylistyce art déco czy obiektów związanych ze szkołą zakopiańską. Wszystkie one pokazują, jak szeroko artyści interpretowali sacrum, wprowadzając je do różnych dziedzin twórczości.
Sacrum zapisane na papierze
Wyjątkowym elementem wystawy są „Pastorałki” Tytusa Czyżewskiego z drzeworytami Tadeusza Makowskiego. To bibliofilskie wydanie z 1925 roku, opublikowane w Paryżu w limitowanym nakładzie, uchodzi za jedno z najpiękniejszych artystycznych opracowań tematyki Bożego Narodzenia.
Obecność tego dzieła przypomina, że sacrum w dwudziestoleciu międzywojennym funkcjonowało nie tylko w przestrzeni liturgicznej, lecz także w literaturze i grafice artystycznej.
Przerwany rozwój i zapomniana historia
Choć w okresie międzywojennym dominował historyzm, a część duchowieństwa z dystansem podchodziła do nowoczesnych form, artyści coraz śmielej eksperymentowali. Upraszczali formy, stosowali geometryzację i dekoracyjność typową dla art déco.
Ten dynamiczny rozwój przerwał wybuch II wojna światowa. Powojenna rzeczywistość oraz niechęć władz komunistycznych wobec Kościoła sprawiły, że dorobek ten na długie lata został zapomniany.
Powrót do nieodkrytego dziedzictwa
Impulsem do stworzenia wystawy były badania i sesje naukowe organizowane przez Muzeum Mazowieckie w Płocku. Ujawniły one, jak wiele wciąż pozostaje do odkrycia w obszarze sztuki sakralnej modernizmu.
„Art Déco i Sacrum” to kolejny krok w przywracaniu pamięci o tej epoce. Wystawa zachęca do spojrzenia na sztukę religijną z nowej perspektywy – jako przestrzeń dialogu między tradycją a nowoczesnością.
Informacje dla zwiedzających
Wystawę „Art Déco i Sacrum. Sztuka dekoracyjna dwudziestolecia międzywojennego” można oglądać od 23 kwietnia do 13 września 2026 roku w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej przy ul. Dziekania 1 w Warszawie.
Kuratorkami ekspozycji są dr hab. Anna Kostrzyńska-Miłosz oraz dr Agnieszka Kasprzak-Danis. Za organizację odpowiada Roksana Gawrońska, a aranżację przygotowała Sonia Graban.
Tekst: Maria Skonieczka
Źródło zdjęcia głównego: Zbiory Muzeum Archidiecezji Warszawskiej | Janina Broniewska, Droga Krzyżowa, Stacja XIII, gips, 1936
