Od 1 lutego w Kaplicy Sykstyńskiej prowadzona jest nadzwyczajna konserwacja „Sądu Ostatecznego” Michała Anioła – pierwsza od zakończonej w 1994 roku wielkiej renowacji fresku. Przez około trzy miesiące arcydzieło zostanie poddane delikatnemu oczyszczaniu, przy jednoczesnym zachowaniu pełnej dostępności kaplicy dla wiernych i zwiedzających.
Jak wyjaśnia Paolo Violini, główny konserwator Laboratorium Konserwacji Malarstwa i Materiałów Drewnianych Muzeów Watykańskich, obecna interwencja stała się konieczna ze względu na rozległy białawy nalot, powstały w wyniku osadzania się mikroskopijnych cząstek unoszonych w powietrzu. Z czasem osady te osłabiły kontrasty światłocieniowe i ujednoliciły pierwotną kolorystykę fresku. Celem prac jest usunięcie nagromadzonych osadów oraz przywrócenie zamierzonej przez artystę intensywności barw i światła, odnawiając – po trzech dekadach – zachwyt towarzyszący wielkiej konserwacji z końca XX wieku.
Historia i znaczenie fresku „Sąd Ostateczny” Michała Anioła
„Sąd Ostateczny” (Il Giudizio Universale) to monumentalny fresk włoskiego artysty renesansowego Michała Anioła, który pokrywa całą ścianę ołtarzową Kaplica Sykstyńska. Powstawał w latach 1534–1541, ponad 25 lat po ukończeniu słynnego sklepienia kaplicy, które również wyszło spod jego pędzla.
Zlecenie i przygotowanie ściany
Początkowe zamówienie otrzymał w 1534 roku od papieża Klemensa VII, ale po jego śmierci dzieło kontynuował papież Paweł III, który podtrzymał zlecenie. Aby przygotować ścianę ołtarzową do nowego malowidła, Michał Anioł musiał usunąć wcześniejsze freski, w tym swoje własne oraz dzieła innych artystów, które tam wcześniej się znajdowały. Następnie zamurowano okna i położono nowe warstwy tynku, zapewniając idealną powierzchnię pod fresk.
Tematyka dzieła
Fresk ukazuje Chrystusa jako Wielkiego Sędziego w chwili drugiego przyjścia i powszechnego sądu nad ludzkością. Scena jest dynamiczna, przepełniona mnóstwem postaci – zarówno tych zbawionych, wstępujących do nieba, jak i potępionych schodzących w dół. Kompozycja jest pełna napięcia i kontrastów, które wzmacniają dramatyzm tematu.
U góry widoczna jest niebiańska sfera, w której mieszkają mieszkańcy Nieba, natomiast niższe partie ukazują dusze powstające z grobów i proces swojego losu w oczach Chrystusa. Fresk przedstawia ponad 300 postaci w różnorodnych pozach i gestach.
Styl i odbiór
„Sąd Ostateczny” wyróżnia się stylistycznie od wcześniejszych fresków w Kaplicy Sykstyńskiej – jest mniej harmonijny niż sklepienie, ale głębiej oddaje dramatyzm końca świata, koncentrując się na ludzkiej kondycji wobec boskiego osądu. Skomplikowana kompozycja ciał i ekspresyjnie ujęte napięcie emocjonalne postaci budzą podziw, ale też historycznie spotkały się z krytyką, szczególnie z powodu dużej liczby nagich postaci.
Symbolika i szczegóły
W dziele można odnaleźć wiele symbolicznych odniesień:
- Chrystus bez brody, muskularny, przypominający antycznego boga – to świadectwo inspiracji Michała Anioła kulturą klasyczną.
- Święty Bartłomiej trzyma swoją skórę, a na niej znajduje się autoportret artysty, co interpretowane jest jako swoisty podpis fresku.
Prezentacja i odbiór
Fresk został po raz pierwszy publicznie odsłonięty pod koniec 1541 roku. W kaplicy oglądał go papież Paweł III i jego dwór, a dla mieszkańców Rzymu był dostępny już w okresie Wigilii Bożego Narodzenia tego samego roku.
„Sąd Ostateczny” nie tylko dopełnia wizję zbawienia przedstawioną na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej, ale i stanowi jedną z kulminacyjnych scen sztuki renesansowej – dzieło, w którym teologia splata się z wyrafinowaną formą artystyczną, oddając całą gamę ludzkich nadziei, lęków i przeznaczeń wobec boskiego sądu.
Tekst: Grzegorz Kozłowski
Źródło zdjęcia głównego: wikipedia
