Niepodległość Polski nie była dziełem wyłącznie wielkich polityków i dowódców wojskowych. Za odzyskaniem wolności w 1918 roku stały również tysiące nauczycieli, społeczników, pisarzy i zwykłych obywateli, którzy przez pokolenia podtrzymywali polską tożsamość. O zapomnianych bohaterach niepodległości, sporach politycznych i potrzebie odbudowy patriotyzmu wśród młodych ludzi mówił na antenie Radia Warszawa Michał Gruszczyński z Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL.
11 listopada 1918 roku jest symboliczną datą odzyskania przez Polskę niepodległości po 123 latach zaborów. Odbudowa państwa była jednak długotrwałym procesem, wymagającym zarówno działań politycznych i dyplomatycznych, jak i walki o granice.
Jak podkreśla Michał Gruszczyński, świętując niepodległość, powinniśmy pamiętać nie tylko o wydarzeniach, które doprowadziły do odrodzenia Rzeczypospolitej, ale przede wszystkim o ludziach, dzięki którym polskość przetrwała ponad wiek niewoli.
Nie tylko wielcy przywódcy. Kto naprawdę wywalczył niepodległość?
Józef Piłsudski, Roman Dmowski, Ignacy Jan Paderewski, Ignacy Daszyński czy Wojciech Korfanty – te nazwiska na stałe wpisały się w historię odzyskania niepodległości. Jednak za ich działalnością stała codzienna, często niedostrzegana praca tysięcy Polaków.
– „My nie znamy historii też lokalnej, nie uczymy się na przykład o lekarzach i lekarkach, nauczycielach i nauczycielkach” – zauważył gość Radia Warszawa.
Zdaniem historyka szczególnie ważną rolę odegrali ludzie, którzy nie uczestniczyli bezpośrednio w wielkiej polityce, lecz zajmowali się edukacją, działalnością społeczną i budowaniem świadomości narodowej.
To oni tłumaczyli kolejnym pokoleniom, dlaczego warto walczyć o własne państwo i co oznacza przynależność do polskiego narodu.
– „Tu jest ciężka praca od podstaw” – podkreślił Michał Gruszczyński.
Jak wyjaśnił, po klęsce powstania styczniowego coraz większe znaczenie zyskiwało przekonanie, że niepodległość wymaga zaangażowania całego społeczeństwa, nie tylko jego elit.
Zagraniczni przyjaciele Polski, o których zapominamy
W rozmowie pojawiły się także nazwiska dwóch brytyjskich pisarzy katolickich – Gilberta Keitha Chestertona i Hilaire’a Belloca.
Michał Gruszczyński przypomniał, że obaj publicyści należeli do zagranicznych intelektualistów przychylnych sprawie polskiej.
– „Nikt tak nie bronił dobrego imienia Polski, jak on i jego przyjaciel Hilary Belloc” – mówił, wskazując na Chestertona.
Brytyjski pisarz postrzegał Polskę jako ważny element europejskiego ładu, obrońcę wolności i chrześcijańskiego dziedzictwa. W swoich wypowiedziach podkreślał znaczenie polskiej niepodległości dla przyszłości kontynentu.
Zdaniem rozmówcy Radia Warszawa warto dziś przypominać takie postaci, aby pokazać, że walka o wolność Polski znajdowała poparcie również poza jej granicami.
Piłsudski i Dmowski. Dwie drogi do jednego celu
Czy Polacy walczący o niepodległość byli jednomyślni? Michał Gruszczyński przypomniał, że różnice polityczne towarzyszyły polskiemu społeczeństwu także przed odzyskaniem wolności.
– „Wrzało, wrze i będzie wrzeć” – stwierdził.
Symbolem odmiennych koncepcji politycznych pozostają Józef Piłsudski i Roman Dmowski. Choć różnili się w ocenie sytuacji międzynarodowej oraz metodach działania, obaj dążyli do odbudowy polskiej państwowości.
Gość audycji zachęcił do zapoznania się ze sztuką Jacka Inglota „Długi dzień w Tokio”, przedstawiającą spotkanie obu polityków w Japonii w 1904 roku. Spektakl w reżyserii Marcina Kwaśnego pozwala przyjrzeć się dwóm odmiennym sposobom myślenia o drodze do niepodległości. To także przypomnienie, że spór polityczny nie jest zjawiskiem charakterystycznym wyłącznie dla współczesnej Polski.
Czy młodzi Polacy wiedzą, ile kosztowała wolność?
Jednym z najważniejszych tematów rozmowy była kwestia przekazywania patriotyzmu kolejnym pokoleniom.
Dla osób pamiętających okres PRL wolność ma wymiar osobistego doświadczenia. Tymczasem młodzi ludzie, którzy dorastali już w niepodległej Polsce, mogą traktować ją jako coś oczywistego.
– „Ja mam czasami wrażenie, że my jesteśmy w takiej sytuacji jak w latach 80. XIX wieku, kiedy trzeba od początku budować to poczucie tożsamości narodowej” – ocenił Michał Gruszczyński.
Jego zdaniem potrzebna jest ponowna praca u podstaw, która pozwoli młodemu pokoleniu odkryć wartość własnej historii, kultury i państwowości.
W rozmowie zwrócił uwagę również na osiągnięcia odrodzonej Rzeczypospolitej. Przypomniał między innymi, że już w listopadzie 1918 roku Polki uzyskały czynne i bierne prawa wyborcze, co stawiało Polskę wśród europejskich państw wcześnie wprowadzających takie rozwiązania.
„My czcimy klęski, kiedy inni świętują zwycięstwa”
Zdaniem gościa Radia Warszawa polska pamięć historyczna zbyt często koncentruje się na przegranych powstaniach, narodowych tragediach i cierpieniu.
Przywołując refleksje Romana Dmowskiego, zauważył:
– „My czcimy klęski, kiedy inni świętują zwycięstwa”.
Nie oznacza to konieczności zapominania o tragicznych wydarzeniach. Chodzi raczej o uzupełnienie opowieści o polskich dziejach o osiągnięcia, sukcesy i postaci, które mogą budzić dumę oraz inspirować współczesnych.
Ważną rolę powinny odgrywać w tym procesie szkoły, instytucje kultury oraz twórcy filmowi.
– „Trzeba dzieciaki też zachęcić, że historia jest fajna” – przekonywał Michał Gruszczyński.
Jako przykłady atrakcyjnych form edukacji historycznej wymienił gry planszowe, filmy dokumentalne i fabularne oraz opowieści o wydarzeniach i postaciach związanych z lokalną historią.
Patriotyzm zaczyna się od poznania własnej historii
Zbliżające się Narodowe Święto Niepodległości to nie tylko okazja do wywieszenia biało-czerwonej flagi czy uczestnictwa w uroczystościach. To również moment, aby zastanowić się, komu zawdzięczamy możliwość życia we własnym, suwerennym państwie.
Michał Gruszczyński przekonuje, że patriotyzm wymaga nieustannej troski o narodową pamięć. Szczególnie dziś, kiedy kolejne pokolenia coraz bardziej oddalają się od osobistych doświadczeń niewoli, wojny i komunistycznego zniewolenia.
Wolność, którą świętujemy 11 listopada, nie była dziełem jednego człowieka ani jednego wydarzenia. Zrodziła się z wysiłku wielu pokoleń, również tych, których nazwisk nie znajdziemy na pomnikach.
Autor audycji: Jarosław Wydra
Opracowanie tekstu: Maria Skonieczka
Źródło zdjęcia głównego: Maria Skonieczka
Data: 09.11.2026
