Sagrada Familia. Dzieje niezwykłej świątyni Barcelony. Koniec budowy w 2026 roku?

Sagrada Familia, czyli Świątynia Pokutna Świętej Rodziny, to jedna z najbardziej niezwykłych budowli sakralnych na świecie. Jej historia sięga drugiej połowy XIX wieku i jest nierozerwalnie związana z duchowością, społecznym zaangażowaniem oraz wizją artystyczną epoki.

Początki idei i narodziny projektu

Pomysł wzniesienia świątyni narodził się z inicjatywy barcelońskiego księgarza Josepa Marii Bocabelli, który inspirował się działalnością kapłana Josepa Manyaneta, późniejszego świętego Kościoła katolickiego. Celem budowy miało być szerzenie kultu Świętej Rodziny oraz duchowa odnowa społeczeństwa. Od samego początku zakładano, że świątynia będzie wznoszona wyłącznie z ofiar wiernych – bez wsparcia państwa czy Kościoła instytucjonalnego.

Pierwszy projekt świątyni przygotował architekt Francisco de Paula del Villar, który zaproponował klasyczną budowlę neogotycką. W 1882 roku położono kamień węgielny, jednak wkrótce doszło do konfliktu między architektem a inwestorami. Villar zrezygnował, a jego miejsce zajął młody, wówczas mało znany architekt – Antoni Gaudí.

Antoni Gaudí i całkowita przemiana wizji

Przejęcie projektu przez Gaudíego w 1883 roku stało się punktem zwrotnym w historii Sagrada Familia. Architekt zachował jedynie kryptę w stylu neogotyckim, natomiast całą resztę świątyni zaprojektował od nowa, zgodnie z własną, rewolucyjną wizją.

Gaudí stopniowo odchodził od historyzmu na rzecz stylu organicznego, inspirowanego naturą. W jego koncepcji kolumny przypominają pnie drzew, sklepienia – korony lasu, a światło przenikające przez witraże symbolizuje obecność Boga. Architekt traktował Sagradę Familię jako „Biblię wykutą w kamieniu”, w której każdy detal architektoniczny i rzeźbiarski niesie określone znaczenie teologiczne.

Od 1915 roku Gaudí poświęcił się niemal wyłącznie tej jednej budowie. Był świadomy, że nie dożyje jej ukończenia, dlatego zamiast szczegółowych planów pozostawił liczne makiety i modele gipsowe, które miały pomóc przyszłym pokoleniom kontynuować jego dzieło.

Budowa w cieniu tragedii i wojen

Za życia Gaudíego udało się ukończyć kryptę, apsydę oraz znaczną część fasady Narodzenia, jedynej w pełni zaprojektowanej i nadzorowanej przez mistrza. Po jego tragicznej śmierci w 1926 roku – potrącony przez tramwaj – prace przejął jego najbliższy współpracownik, Domènec Sugrañes.

Budowę brutalnie przerwała wojna domowa w Hiszpanii. W 1936 roku doszło do podpalenia krypty i zniszczenia warsztatu Gaudíego. Spłonęły liczne rysunki, plany i modele, co do dziś stanowi jedno z największych dramatów w historii architektury. Odbudowa dokumentacji była możliwa jedynie dzięki zachowanym fragmentom makiet oraz fotografiom.

Wznowienie prac i kontynuacja wizji Gaudíego

Po II wojnie światowej budowa została wznowiona. Kolejne dekady przyniosły powstanie fasady Męki Pańskiej, radykalnie odmiennej w wyrazie od fasady Narodzenia. Surowe, geometryczne rzeźby autorstwa Josep Maria Subirachs wzbudziły kontrowersje, lecz doskonale oddały dramatyzm męki Chrystusa, zgodnie z zamysłem Gaudíego.

Od końca XX wieku prace znacząco przyspieszyły dzięki rozwojowi technologii komputerowych oraz finansowaniu z biletów turystycznych. W 2010 roku świątynia została konsekrowana przez papieża Benedykta XVI i uzyskała tytuł bazyliki mniejszej.

Od neogotyku do „kamiennego lasu” – rewolucja Gaudíego w Sagradzie Famílii

Gdy Antoni Gaudí przejął kierownictwo nad budową Sagrada Família, na placu budowy istniała właściwie tylko rozpoczęta krypta. Już tam zostawił swój pierwszy, wyraźny podpis: zmienił kapitele kolumn, odchodząc od klasycznych form korynckich na rzecz motywów roślinnych, które lepiej oddawały jego przekonanie, że architektura powinna naśladować naturę, a nie kopiować dawne style. To był początek głębokiej przemiany całego projektu: świątynia, planowana pierwotnie jako neogotycka, zaczęła ewoluować w stronę stylu organicznego i naturalistycznego, z którego Gaudí stał się ikoną. W jego oczach gotyk – choć piękny i wzniosły – był w pewnym sensie „niedokończony”, bo opierał się na prostych liniach, systemie filarów i przypór, które nie odpowiadają prawom świata przyrody. Gaudí twierdził, że natura preferuje formy bardziej złożone, a jednocześnie logiczne matematycznie: paraboloidy, hiperboloidy, helikoidy czy konoidy. Dlatego zamiast walczyć z ciężarem konstrukcji poprzez zewnętrzne podpory, dążył do tego, by ciężar „płynął” przez budowlę w sposób naturalny – jak w drzewie, które rozprowadza siły od korony aż po korzenie.

Kluczową rolę odegrały w tym tzw. powierzchnie reglaste – formy geometryczne tworzone przez prostą linię przemieszczającą się według określonych zasad. Gaudí widział je wszędzie: w trzcinach, łodygach roślin, w kościach, a nawet w spiralach muszli. Uważał, że najdoskonalszym „projektem konstrukcyjnym” jest pień drzewa albo ludzki szkielet – jednocześnie mocny, elastyczny i piękny. Te obserwacje przeniósł do architektury, czyniąc z geometrii język, którym świątynia „mówi”. Co ważne, dla niego była to nie tylko inżynieria, ale także estetyka i symbolika: forma helikoidalna kojarzyła mu się z ruchem, a hiperboloidalna z pracą światła, które zmienia się w zależności od kąta padania. Wierzył, że takie rozwiązania dają budowli bogactwo cieni i półtonów, a więc sprawiają, że ornament przestaje być konieczny – sama struktura staje się dekoracją.

Rozwój projektu trwał latami, a paradoksalnie sprzyjały mu… przestoje. Brak pieniędzy wielokrotnie wstrzymywał budowę i to właśnie wtedy Gaudí miał czas, by szukać nowych rozwiązań. Korzystał też z własnych doświadczeń z innych realizacji: eksperymenty z kryptą Colònia Güell oraz konstrukcjami Parku Güell pozwoliły mu dopracować system hiperboloid, paraboloid i spiralnych kolumn, które później stały się fundamentem Sagrada Família. W swoich wypowiedziach wprost podkreślał, że bez prób „na dużą skalę” w Colònia Güell nie odważyłby się zastosować tych form w świątyni. Równolegle inspirował się także projektami, których ostatecznie nie zrealizowano – na przykład koncepcją misji franciszkańskich w Tangerze, która wpłynęła na sposób myślenia o przyszłych wieżach bazyliki.

Jednym z najbardziej fascynujących elementów gaudíowskiego warsztatu było to, jak „liczył” konstrukcję. Zamiast polegać wyłącznie na klasycznych obliczeniach, posługiwał się metodą modeli fizycznych: budował układy ze sznurków i ciężarków (małych woreczków imitujących obciążenia), które wyznaczały naturalny przebieg sił w konstrukcji – tzw. funikular sił. Po odwróceniu takiej „wiszącej” struktury otrzymywał model idealny do pracy na ściskanie, czyli dokładnie taki, jakiego potrzebuje kamienna architektura. Szczególnie ważne były dla niego łuk paraboliczny i łuk łańcuchowy (katenarny), bo w jego rozumieniu najlepiej przenoszą naciski, nie wymagając agresywnego „podpierania” budowli od zewnątrz. Dzięki temu Sagrada Família miała być świątynią pozornie lekką, a jednocześnie niezwykle stabilną – strukturą, która działa jak organizm.

To myślenie doprowadziło do jednej z najbardziej rozpoznawalnych wizji Gaudíego: wnętrze bazyliki miało przypominać las. Kolumny – jak drzewa – rozgałęziają się ku górze, przechodzą w mniejsze „gałęzie” i podtrzymują sklepienia zbudowane z przenikających się hiperboloid. Dodatkowo Gaudí pochylił kolumny, aby lepiej przyjmowały siły działające prostopadle do przekroju, i nadał im helikoidalny, podwójnie skrętny kształt. W efekcie osiągnął coś niezwykłego: konstrukcję, która utrzymuje ogromny ciężar sklepień bez tradycyjnych gotyckich przypór. To rozwiązanie było jednocześnie inżynierskie i poetyckie – bo „las” w środku świątyni nie jest dekoracją, tylko sposobem, w jaki budowla żyje.

W ramach tej spójnej koncepcji Gaudí dopracował także plan świątyni: układ bazylikowy na planie krzyża łacińskiego, z prezbiterium nad kryptą i obejściem, siedmioma kaplicami apsydy, transeptem oraz trzema wielkimi fasadami – Narodzenia, Męki i Chwały. Całość miała być monumentalna nie tylko w symbolice, lecz także w skali: przestrzeń zaplanowano na tysiące wiernych, a kompleks uzupełniać miał krużganek do procesji, zakrystie, kaplice chrzcielna i pokutna oraz zaplecze warsztatowo-muzealne, ukryte poniżej poziomu głównego.

Najbardziej spektakularnym znakiem tej wizji stały się jednak wieże – docelowo osiemnaście, rozpisanych niczym teologiczny „program” w kamieniu: apostołowie, ewangeliści, Maryja i centralna wieża Chrystusa. Gaudí planował dla nich profil paraboliczny i spiralne schody, a w środku – przestrzeń dla dzwonów rurowych działających jak carillon. Nawet tutaj wracała jego fascynacja naturą i geometrąi: spiralność, pusty rdzeń, światło, dźwięk – wszystko miało współbrzmieć, jakby świątynia była nie budynkiem, lecz „żywym instrumentem”.

Dopełnieniem całości była rozbudowana ikonografia, oparta wprost na liturgii Kościoła. Gaudí traktował Sagradę Famílię jak hymn: każda część, fasada, wieża i detal miały opowiadać o wierze. Zewnętrzny „świat” świątyni przedstawia Kościół poprzez apostołów i ewangelistów, a wnętrze ma mówić o Kościele powszechnym i o mistycznej wizji „Niebieskiego Jeruzalem”. Nawet proces powstawania rzeźb podporządkował tej idei: studiował anatomię, używał modeli i fotografii z lustrami dla wielu perspektyw, wykonywał odlewy gipsowe, korygował proporcje pod kątem wysokości umieszczenia – tak, by dzieło było czytelne w przestrzeni świątyni i współgrało z architekturą.

Apsyda – maryjne serce świątyni i teologiczny fundament Sagrady Famílii

Apsyda zajmuje wschodnią część świątyni, pomiędzy fasadą Narodzenia a fasadą Męki Pańskiej, i stanowi jedno z najbardziej znaczących miejsc całej bazyliki – zarówno pod względem architektonicznym, jak i duchowym. Antoni Gaudí poświęcił ją w całości Najświętszej Maryi Pannie, do której żywił głębokie, osobiste nabożeństwo. To właśnie tutaj koncentruje się maryjny wymiar Sagrady Famílii, wyrażony nie tylko w symbolice, lecz także w precyzyjnie zaplanowanej strukturze przestrzennej. Apsydę otacza krużganek, a w jego centralnej części przewidziano monumentalną kaplicę Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Po obu stronach apsydy zaplanowano zakrystie – do tej pory zrealizowano jedną, zachodnią. Sam trzon apsydy tworzy siedem kaplic absydialnych, dedykowanych siedmiu radościom i siedmiu boleściom św. Józefa, zgodnie z wolą fundatora świątyni, Josepa Marii Bocabelli. Zewnętrznie kaplice te rozdzielone są ośmioma przyporami zwieńczonymi smukłymi iglicami, sięgającymi około 50 metrów wysokości, co nadaje tej części bazyliki wyraźnie wertykalny, niemal gotycki charakter. Nie jest to przypadek – apsyda, wznoszona nad kryptą, zachowuje jeszcze strukturę inspirowaną gotykiem, choć już przenikniętą myśleniem Gaudíego. Jej zasadnicza konstrukcja powstała w latach 1890–1893, jednak sklepienia kaplic i obejście zostały ukończone dopiero na początku XXI wieku, co doskonale pokazuje, jak bardzo historia tej świątyni rozciąga się w czasie.

Bogactwo dekoracji rzeźbiarskiej apsydy czyni z niej swoisty „kamienny katechizm”. Na przyporach rozmieszczono figury świętych założycieli zakonów, których duchowość miała szczególne znaczenie dla Kościoła: od strony fasady Narodzenia ku fasadzie Męki pojawiają się m.in. św. Klara, św. Bruno, św. Bernard z Clairvaux, św. Benedykt z Nursji, św. Scholastyka i św. Antoni Pustelnik. W oknie transeptu umieszczono z kolei postacie św. Franciszka z Asyżu oraz św. Teresy z Ávili – symboliczne filary duchowości kontemplacyjnej i reformy Kościoła. Całość dopełniają anagramy Jezusa, Maryi i Józefa, subtelnie wkomponowane w architekturę: inicjał Chrystusa otoczony koroną cierniową, litera Maryi z koroną Królowej Nieba i Ziemi oraz znak św. Józefa, ozdobiony narcyzami – kwiatami czystości. Szczególną uwagę przyciągają również zwieńczenia przypór, udekorowane rzeźbami kłosów zbóż i pąków roślin charakterystycznych dla katalońskiego krajobrazu sprzed urbanizacji – ułożonych jak bukiet ofiarowany Maryi. Nad nimi pojawiają się fantazyjne gargulce w formie zwierząt: węża, kameleona, ślimaka, jaszczurki, żaby czy salamandry, które – zgodnie z myśleniem Gaudíego – przypominają o obecności całego stworzenia w dziele zbawienia. Wnętrze apsydy dopełnia aż 56 rzeźb aniołów, rozmieszczonych na wspornikach kaplic, tworzących niemal niebiański chór.

Symbolika apsydy została rozwinięta również w detalu ornamentalnym. Balustrady kaplic zdobią motywy roślinne zaczerpnięte z antyfon Małego Oficjum o Najświętszej Maryi Pannie: cedr, palma, cyprys, cynamonowiec, róża, oliwka i balsamowiec – każda z tych roślin niesie określone znaczenie duchowe, odnoszące się do cnót Maryi. Z kolei zwieńczenia szczytów apsydy przedstawiają „owoce Maryi”: dziką różę, daktyle, oliwki i winogrona, podkreślając jej rolę jako Matki Zbawiciela. Szczególnie teologiczny charakter mają latarnie kaplic, na których umieszczono symbole tzw. antyfon „O”, śpiewanych w ostatnich dniach Adwentu. Każda z nich zapowiada przyjście Mesjasza: jako Mądrości, Pana, Korzenia Jessego, Klucza Dawida, Wschodzącego Słońca, Króla Narodów i Emmanuela. Dzięki temu apsyda staje się przestrzenią oczekiwania, nadziei i wypełnienia obietnicy zbawienia.

Centralnym punktem tej części świątyni ma być kaplica Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, zaprojektowana przez Gaudíego z niezwykłym rozmachem symbolicznym. Jej forma nawiązuje do kamiennej maryjnej „litery” procesyjnej znanej z katedry w Gironie, a całość zwieńczona zostanie latarnią o wysokości 30 metrów. Kopuła kaplicy ma przypominać płaszcz Maryi, unoszony przez aniołów umieszczonych na pinaklach, a główny fronton ozdobi napis Salve, Regina, Mater misericordiae – szczególny hołd dla Matki Miłosierdzia, patronki Reus, rodzinnego miasta Gaudíego. Program ikonograficzny wnętrza jest niezwykle bogaty: od Trójcy Świętej wieńczącej postać Maryi, przez dwanaście aniołów niosących owoce Ducha Świętego, aż po sceny z życia Maryi i Jezusa – od Zaśnięcia Matki Bożej po wesele w Kanie Galilejskiej. Budowę kaplicy rozpoczęto w 2022 roku, a jej dekorację powierzono współczesnym artystkom, co doskonale wpisuje się w ideę Sagrady Famílii jako dzieła wielu pokoleń.

Integralną częścią zespołu absydialnego są również zakrystie, zaprojektowane jako wysokie, smukłe bryły o wyrafinowanej geometrii. Zachodnia zakrystia, ukończona w latach 2011–2016, wznosi się na planie kwadratu przechodzącego w ośmiobok, a jej kopuła złożona jest z dwunastu paraboloid – znów charakterystycznych dla języka form Gaudíego. W inskrypcjach i detalach powraca Apokalipsa: chwała, mądrość, moc i dziękczynienie, a całość zwieńczona jest pinaklem z symbolami Chrystusa – Baranka i Winnicy. W ten sposób apsyda Sagrady Famílii nie jest jedynie architektonicznym zakończeniem kościoła, lecz teologicznym centrum, w którym splatają się mariologia, chrystologia i wizja Kościoła jako wspólnoty pielgrzymującej ku zbawieniu.

Krypta – najstarsza część Sagrady Famílii i duchowy fundament świątyni

Krypta Sagrady Famílii jest najstarszym i najbardziej pierwotnym elementem całego zespołu świątynnego, a zarazem miejscem, w którym najwcześniej ujawniła się twórcza niezależność Antoniego Gaudíego. Jej budowę rozpoczęto w 1882 roku według projektu Francisco del Villara, jednak już po objęciu kierownictwa nad pracami, 3 listopada 1883 roku, Gaudí dokonał istotnych zmian. Przekształcił filary, nadając im kapitele o motywach naturalistycznych, podniósł sklepienie oraz otoczył kryptę fosą, dzięki czemu uzyskała ona bezpośrednie doświetlenie i naturalną wentylację. Wprowadził także rewolucyjną korektę w układzie liturgicznym: przeniósł ołtarz główny w inne miejsce, pozostawiając centralną przestrzeń przyszłego skrzyżowania naw wolną, a w bocznych partiach umieścił spiralne schody. Pierwszym samodzielnym projektem Gaudíego dla Sagrady Famílii była kaplica św. Józefa, zrealizowana w latach 1884–1885 – to właśnie tam odprawiono pierwszą mszę świętą. Całość prac nad kryptą zakończono w 1891 roku.

Położona około 10 metrów poniżej poziomu ulicy, krypta ma plan półkolisty i imponujące rozmiary – około 40 metrów długości i 30 metrów szerokości. Jej obejście tworzy siedem kaplic poświęconych Świętej Rodzinie Jezusa: św. Józefowi, Najświętszemu Sercu Jezusa, Niepokalanemu Poczęciu, św. Joachimowi, św. Annie, św. Janowi Chrzcicielowi i św. Janowi Ewangeliście oraz św. Elżbiecie i Zachariaszowi. Kaplice te układają się w formę rotundy, naprzeciw której znajduje się pięć kaplic ustawionych w linii prostej. Centralna z nich, dedykowana Świętej Rodzinie, mieści ołtarz główny. Towarzyszą jej kaplice Matki Bożej z Góry Karmel – gdzie spoczywa Antoni Gaudí – Jezusa Chrystusa, Matki Bożej z Montserrat oraz Świętego Chrystusa, w której pierwotnie pochowano fundatora świątyni, Josepa Marię Bocabellę. Pod bocznymi schodami spiralnymi umieszczono dwie zakrystie, dyskretnie wkomponowane w strukturę budowli.

Sklepienia krypty utrzymane są w stylu gotyckim i składają się z dwudziestu dwóch przęseł, z których każde posiada bogato zdobioną zwornikową kluczową część – z anagramami, postaciami aniołów i symbolami religijnymi. Najważniejsza jest jednak sklepienna zwornica centralna, ozdobiona polichromowaną płaskorzeźbą Zwiastowania autorstwa Joana Flotatsa. To właśnie to sklepienie jest najwyższe i wystaje o dwa metry ponad poziom posadzki wyższej kondygnacji, na wysokości prezbiterium. Dzięki temu przez specjalne okna możliwe jest spojrzenie z góry w głąb krypty, a światło naturalne przenika do jej wnętrza, potęgując sakralny charakter przestrzeni. Konstrukcję podtrzymują lunety wsparte na łukach opartych na dziesięciu wiązkach smukłych kolumn.

Ołtarz krypty zdobi reliefowy retabulum Świętej Rodziny, pierwotnie przeznaczony do oratorium w Casa Batlló, a następnie przeniesiony do Sagrady Famílii. Postacie Rodziny z Nazaretu wyrzeźbił Josep Llimona, figurę Chrystusa Ukrzyżowanego oraz świeczniki wykonał Carles Mani, natomiast ramę zaprojektował sam Gaudí. Niestety, wiele oryginalnych rzeźb uległo zniszczeniu w 1936 roku, w czasie wojny domowej w Hiszpanii. Przetrwała jedynie figura Świętego Chrystusa autorstwa Llimony. Obecne rzeźby są dziełami późniejszych artystów, m.in. Jaume Busquetsa oraz Josepa Marii Campsa i Arnau, którzy starali się zachować duch i estetykę pierwotnego zamysłu.

Wnętrze krypty otacza rzymski mozaikowy fryz wykonany techniką opus tessellatum, przedstawiający winorośl i kłosy pszenicy – symbole Eucharystii. Autorem mozaiki był włoski artysta Mario Maragliano. Witraże wyróżniają się intensywną kolorystyką i przedstawieniami aniołów śpiewających, muzyków oraz lilii, symbolizujących czystość. Szczególną osobliwością są kropielnice wykonane z ogromnych muszli morskich Tridacna gigas, sprowadzonych z Filipin dzięki markizowi de Comillas. Gaudí zaprojektował również znaczną część oświetlenia i wyposażenia liturgicznego krypty – niektóre lampy wykonał własnoręcznie, traktując pracę manualną jako formę terapii zalecanej mu przez lekarzy w walce z reumatyzmem. Zaprojektował także pulpity, świeczniki, konfesjonały i inne elementy wyposażenia, które wykonał stolarz Joan Munné.

Losy krypty naznaczyła tragedia 21 lipca 1936 roku, kiedy w czasie antykościelnych zamieszek i podpaleń w Barcelonie doszło do pożaru, który zniszczył część warsztatu budowlanego oraz bezcenne makiety, plany i dokumenty Gaudíego. Wówczas sprofanowano również grób Bocabelli, choć – co znamienne – grób Gaudíego pozostał nienaruszony. W latach 2007–2009 krypta przeszła gruntowną renowację, obejmującą wzmocnienie fundamentów, odnowienie posadzki mozaikowej oraz witraży. Kolejny pożar w 2011 roku zniszczył zakrystię, jednak nie uszkodził historycznych elementów wnętrza. Dziś krypta pozostaje żywym świadectwem początków Sagrady Famílii – miejscem modlitwy, pamięci i fundamentem całego, wznoszącego się nad nią kamiennego dzieła Gaudíego.

Portale fasady Narodzenia

Trzy portale fasady Narodzenia tworzą jedną z najbardziej rozbudowanych i symbolicznie nasyconych części Sagrady Famílii. Antoni Gaudí zaprojektował je jako teologiczną narrację o przyjściu Chrystusa na świat, ujętą w trzech kluczowych cnotach chrześcijańskich: miłości, nadziei i wiary. Największy z nich – Portal Miłości (Caridad) – poświęcony jest bezpośrednio Jezusowi i stanowi centralny punkt całej fasady. Jego architektura opiera się na ukośnych murach, które prowadzą wzrok od drzwi ku kolumnom i archiwoltom, tworząc wrażenie ruchu i głębi. Centralna archiwolta zbudowana została wokół pięciolistnego łuku, a całość zamyka duże okno w tympanonie. Ściany portalu są żłobkowane i wyrastają z niskiego cokołu, a ich rytm przerywają postumenty ozdobione motywami roślinnymi i przedstawieniami ptactwa domowego. Na nich umieszczono nisze z rzeźbami scen adoracji oraz scenę Narodzenia wieńczącą środkowy filar. Cały portal rozwija bogaty cykl ikonograficzny dzieciństwa Jezusa: Zwiastowanie, Koronację Maryi, Pokłon Trzech Króli i Adorację Pasterzy, a także gwiazdę betlejemską oraz znaki Zodiaku, odpowiadające układowi nieba w noc narodzin Chrystusa. Wśród rzeźb pojawiają się aniołowie-muzycy grający zarówno na instrumentach klasycznych, jak i ludowych, a wokół centralnego okna rozmieszczono pięćdziesiąt dziewięć paciorków różańca. Nad drzwiami widnieje hymn anielski: „Gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis”, a całość dopełniają liczne przedstawienia roślin, podkreślające związek Wcielenia z odnową stworzenia.

Centralne drzwi Portalu Miłości rozdziela filar z Drzewem Jessego, ukazującym genealogiczne korzenie Chrystusa. U jego podstawy widnieje wąż gryzący jabłko – symbol grzechu pierworodnego – oddzielony od przestrzeni sakralnej metalową kratą. Nad kapitelem znajduje się grupa Narodzenia z chórem aniołów dziecięcych, trzymających banderole z napisem „Jesus est natus. Venite, adoremus”. Motyw ptaków gromadzących się u stóp żłóbka nawiązuje do katalońskiej kolędy El cant dels ocells i nadaje scenie ludowy, bliski naturze charakter. Portal wieńczy monumentalne przedstawienie Drzewa Życia, symbolizujące zwycięstwo życia i zbawcze dzieło Chrystusa. Umieszczony tu anagram JHS, otoczony literami alfa i omega, przypomina o Jezusie jako początku i końcu wszystkiego. Towarzyszą mu aniołowie z kadzielnicami oraz niosący chleb i wino – wyraźne odniesienie do Eucharystii. Powyżej pojawia się rodzina pelikanów, starożytny symbol ofiary i karmienia krwią, a także cyprys – znak życia wiecznego. Całość zamyka symbol Trójcy Świętej, ukazanej poprzez znaki Ojca, Syna i Ducha Świętego.

Po prawej stronie znajduje się Portal Nadziei (Esperanza), poświęcony św. Józefowi. Jego forma architektoniczna nawiązuje do portalu centralnego, lecz program ikonograficzny skupia się na postaci Opiekuna Świętej Rodziny i jego roli w historii zbawienia. Przedstawiono tu zaślubiny Maryi i Józefa, rodzinę Jezusa wraz z Joachimem i Anną, sceny dzieciństwa Chrystusa, rzeź niewiniątek, ucieczkę do Egiptu oraz symboliczny motyw łodzi, w której Józef jako sternik prowadzi Kościół przez dzieje. Liczne narzędzia stolarskie – piła, młotek, dłuto czy węgielnica – podkreślają godność pracy i codziennego trudu. Motywy zwierząt i roślin Egiptu, zwłaszcza ptactwa wodnego, odnoszą się do nadziei życia i ocalenia. Portal zamyka wysoki pinakiel inspirowany skałami Montserrat, z łacińskim wezwaniem Salva nos – „Ocal nas”.

Po lewej stronie fasady znajduje się Portal Wiary (Fe), dedykowany Najświętszej Maryi Pannie. Jego dekoracja koncentruje się na scenach ukazujących wiarę jako drogę posłuszeństwa i zaufania Bogu. Widzimy tu Niepokalane Poczęcie, Nawiedzenie św. Elżbiety, Ofiarowanie Jezusa w świątyni, Chrystusa pracującego jako cieśla oraz nauczającego w świątyni. Towarzyszą im symbole Serca Jezusowego oplecionego cierniami, Opatrzności Bożej ukazanej jako oko w dłoni, a także winorośl i kłosy – zapowiedź Eucharystii. Motywy roślin i zwierząt Palestyny oraz liście palmowe na kolumnach, symbol męczeństwa, dopełniają przekazu. W ten sposób trzy portale fasady Narodzenia tworzą spójną całość: miłość objawioną we Wcieleniu, nadzieję prowadzącą przez próby i wiarę, która pozwala rozpoznać Boga w codzienności – wszystko zapisane w kamieniu, naturze i symbolu, zgodnie z wizją Antoniego Gaudíego.

Fasada Męki Pańskiej – kamienny dramat cierpienia i odkupienia

Fasada Męki Pańskiej stanowi najbardziej surową i wstrząsającą część Sagrady Famílii. Jej budowę rozpoczęto w 1956 roku, po wcześniejszych pracach wykopaliskowych, realizując wizję pozostawioną przez Antoniego Gaudíego w rysunkach i opisach. Same wieże ukończono w 1976 roku, natomiast dekoracja rzeźbiarska powstawała przez kolejne dekady i została domknięta dopiero w 2018 roku, wraz z instalacją krzyża triumfalnego oraz sceny Pustego Grobu. Projekt tej fasady narodził się w czasie rekonwalescencji Gaudíego po przebyciu tzw. gorączki maltańskiej w Puigcerdà w 1911 roku, a ostateczny szkic architekt wykonał w 1917 roku. Od początku miała to być przestrzeń całkowicie odmienna od radosnej fasady Narodzenia – poświęcona cierpieniu Chrystusa i Jego ofierze jako zadośćuczynieniu za grzechy ludzkości.

Gaudí świadomie zaprojektował tę fasadę jako radykalnie uproszczoną i ascetyczną. Zrezygnował z dekoracyjnego bogactwa, aby obnażyć „nagą” strukturę kamienia, która – w jego zamyśle – miała przypominać szkielet, sprowadzony do prostych linii niczym odsłonięte kości. Sam architekt nie ukrywał, że chciał, aby ta część świątyni „budziła lęk” i wstrząsała odbiorcą, nawet kosztem naruszenia klasycznych zasad konstrukcji. Gotów był „łamać łuki i przecinać kolumny”, by jak najdobitniej oddać okrucieństwo Ofiary. Tę wizję w pełni podjął rzeźbiarz Josep Maria Subirachs, autor całego programu rzeźbiarskiego fasady, realizowanego w latach 1987–2009. Jego figury są celowo kanciaste, geometryczne i schematyczne, pozbawione miękkości – przez to dramat Męki Pańskiej staje się jeszcze bardziej przejmujący i bezpośredni.

Fasada jest zwrócona ku zachodowi i opiera się na sześciu potężnych, pochylonych kolumnach, przypominających pnie sekwoi. Nad nimi wznosi się monumentalny, piramidalny portyk, zbudowany z osiemnastu kolumn o formach przywodzących na myśl kości ludzkie i zwieńczony wielką krzyżową strukturą. Cztery wieże tej fasady poświęcono apostołom: Jakubowi Młodszemu, Tomaszowi, Filipowi i Bartłomiejowi. Całość sprawia wrażenie ciężkiej, niemal przytłaczającej masy, co potęguje emocjonalny odbiór przedstawionych scen.

Podobnie jak na fasadzie Narodzenia, także tutaj znajdują się trzy portale, odpowiadające cnotom wiary, nadziei i miłości, jednak ich wyraz jest całkowicie odmienny. Centralny Portal Miłości wyróżniają monumentalne, brązowe drzwi Ewangelii, zaprojektowane przez Subirachsa. Każde z nich ma ponad pięć metrów wysokości i waży kilka ton. Pokrywają je teksty ewangeliczne opisujące ostatnie dni życia Jezusa – po lewej stronie według św. Mateusza, po prawej według św. Jana. Łącznie wyryto na nich około dziesięciu tysięcy liter, z których niektóre, wykonane w pozłacanym brązie, szczególnie przyciągają uwagę, jak dramatyczne pytanie Piłata: „Cóż to jest prawda?”. Drzwi rozdziela pionowy filar z greckimi literami alfa i omega – znakiem początku i końca.

Bezpośrednio przed drzwiami znajduje się Kolumna Biczowania, pierwsza rzeźba umieszczona na tej fasadzie. Zastępuje ona krzyż pierwotnie planowany przez Gaudíego. Subirachs podzielił kolumnę na cztery bloki, symbolizujące cztery ramiona krzyża. Jej detale mają silny ładunek symboliczny: węzeł oznaczający tortury Chrystusa, skamieniałość w marmurze w kształcie palmy – znak męczeństwa – oraz trzcina, którą żołnierze wręczyli Jezusowi na pośmiewisko zamiast berła. Trzy stopnie u podstawy nawiązują do trzech dni oczekiwania na Zmartwychwstanie.

Portal Wiary prowadzi przez Drzwi Getsemani, poświęcone modlitwie Jezusa w Ogrójcu. Przedstawiają one Chrystusa pogrążonego w modlitwie, podczas gdy uczniowie śpią, niezdolni do czuwania. Nad sceną widnieje nocne niebo z pełnią księżyca – zapowiedź nadchodzącej śmierci. U dołu umieszczono wielościan inspirowany ryciną Melancholia Albrechta Dürera oraz cytat z Ewangelii św. Mateusza, oddający dramatyczne zawierzenie woli Ojca.

Z kolei Portal Nadziei zawiera Drzwi Koronacji Cierniem, gdzie Jezus ukazany jest jako wyszydzony „król” – z koroną cierniową, purpurowym płaszczem i trzciną. Towarzyszy temu fragment Ewangelii św. Jana opisujący szyderstwo żołnierzy. W kolejnej scenie Chrystus prowadzony jest przed Heroda i Piłata, ustawionych symetrycznie niczym odbicie w lustrze, co podkreśla bezduszność władzy i sądu. Subirachs wzbogacił ten portal również o odniesienia literackie, cytując „Boską komedię” Dantego oraz poezję Salvadora Espriu, łącząc w ten sposób przekaz biblijny z uniwersalnym doświadczeniem cierpienia i winy człowieka.

Fasada Męki Pańskiej jest więc nie tylko architektonicznym kontrapunktem dla radosnej fasady Narodzenia, lecz także przejmującą medytacją nad ceną zbawienia. Surowa forma, dramatyczna rzeźba i nagi kamień sprawiają, że odwiedzający nie pozostaje obojętny – zostaje wciągnięty w ciszę i ciężar wydarzeń, które stanowią centrum chrześcijańskiej wiary.

Sagrada Familia dziś

Dziś Sagrada Familia jest:

najczęściej odwiedzanym zabytkiem Hiszpanii,
jednym z najważniejszych dzieł architektury sakralnej świata,
symbolem Barcelony i całej Katalonii,
żywym dowodem wiary, cierpliwości i pracy wielu pokoleń.

W 2025 roku, po osiągnięciu przez centralną wieżę rekordowej wysokości, bazylika stała się najwyższym kościołem świata. Planowane zakończenie budowy przypada na drugą połowę lat 20. XXI wieku – niemal 150 lat po rozpoczęciu prac, i być może będzie miało to miejsce już w 2026 roku!