Kardynał Józef Glemp przez 23 lata (1981–2004) stał na czele Konferencji Episkopatu Polski i był jedną z kluczowych postaci Kościoła katolickiego w najtrudniejszym okresie najnowszej historii kraju. Jako prymas Polski prowadził Kościół przez czas stanu wojennego, transformacji ustrojowej po 1989 roku oraz proces integracji Polski z Unią Europejską. Był także ostatnim prymasem urzędującym w Warszawie, zamykając wielowiekową tradycję tej funkcji.
Droga do kapłaństwa i formacja intelektualna
Józef Glemp urodził się 18 grudnia 1929 roku w Inowrocławiu, w rodzinie robotniczej. Święcenia kapłańskie przyjął w 1956 roku w Gnieźnie. Ukończył Prymasowskie Wyższe Seminarium Duchowne, a następnie studiował w Rzymie – na Papieskim Uniwersytecie Laterańskim i Gregoriańskim oraz w Studium Roty Rzymskiej. Był doktorem prawa kanonicznego, adwokatem Świętej Roty Rzymskiej i autorem licznych prac naukowych z zakresu prawa i historii Kościoła.
W latach młodzieńczych pracował jako wychowawca dzieci nieuleczalnie chorych, a następnie jako katecheta i urzędnik Kurii Gnieźnieńskiej. Kluczowym etapem jego drogi była wieloletnia współpraca z Stefanem Wyszyńskim, Prymasem Tysiąclecia, którego był osobistym sekretarzem.
Prymas w cieniu stanu wojennego
W 1979 roku Józef Glemp został biskupem warmińskim, a po śmierci kard. Wyszyńskiego – decyzją Jana Paweła II – arcybiskupem gnieźnieńskim i warszawskim oraz prymasem Polski. Urząd objął w momencie narastającego konfliktu społecznego, który wkrótce doprowadził do wprowadzenia stanu wojennego.
13 grudnia 1981 roku w warszawskim kościele Matki Bożej Łaskawej prymas apelował o spokój, rozwagę i unikanie rozlewu krwi. Jego słowa – później wielokrotnie krytykowane – wynikały z przekonania, że ochrona życia narodu jest nadrzędnym obowiązkiem Kościoła. Z czasem potwierdzono, że taką linię działania w pełni popierał papież Jan Paweł II.
Choć propaganda PRL próbowała przedstawiać prymasa jako sprzymierzeńca władzy, a część środowisk opozycyjnych zarzucała mu nadmierną ostrożność, historia pokazała, że jego postawa przyczyniła się do uniknięcia eskalacji przemocy.
Kościół jako przestrzeń wolności
Po 13 grudnia 1981 roku Kościół – pod kierunkiem kard. Glempa – stał się przestrzenią alternatywną wobec państwa komunistycznego. Rozwinęła się działalność charytatywna, formacyjna i kulturalna. Prymas firmował inicjatywy pomocy internowanym, ich rodzinom oraz ofiarom represji.
Szczególnie bolesnym doświadczeniem była dla niego śmierć Jerzy Popiełuszko. Kard. Glemp wielokrotnie podkreślał, że nie uchronienie kapelana „Solidarności” przed męczeńską śmiercią uważa za swoją największą osobistą porażkę.
Prymas czasu przemian
W 1989 roku kard. Glemp patronował stronie solidarnościowej przy rozmowach Okrągłego Stołu, dbając o to, by Kościół pełnił rolę mediatora, a nie strony politycznego sporu. Po upadku komunizmu wspierał obecność religii w życiu publicznym – to za jego prymasostwa religia wróciła do szkół, a Polska podpisała konkordat ze Stolicą Apostolską.
Konsekwentnie opowiadał się również za integracją europejską, podkreślając, że wspólna Europa powinna opierać się na zasadach sprawiedliwości, prawdy i trwałych fundamentach moralnych.
Dialog, pojednanie i odpowiedzialność
Kard. Glemp angażował się w dialog ekumeniczny, szczególnie z Kościołem prawosławnym w Rosji. Podejmował także trudne tematy relacji polsko-żydowskich, wzywając do modlitwy i rachunku sumienia w sprawach takich jak Jedwabne czy spór o klasztor w Auschwitz-Birkenau.
W roku jubileuszowym 2000 publicznie przepraszał za błędy Kościoła, dając świadectwo odpowiedzialności i pokory pasterskiej.
Ostatnie lata i dziedzictwo
Po przejściu na emeryturę w 2006 roku kard. Glemp zamieszkał w Wilanowie i poświęcił się m.in. budowie Świątyni Opatrzności Bożej. Zmarł 23 stycznia 2013 roku w Warszawie. Spoczął w krypcie archikatedry św. Jana Chrzciciela.
Historia coraz wyraźniej pokazuje, że największym osiągnięciem prymasa Józefa Glempa było przeprowadzenie Kościoła i narodu przez czas ekstremalnych napięć bez wojny domowej i bez utraty moralnego autorytetu. Nie był przywódcą charyzmatycznym na miarę swoich poprzedników, lecz okazał się prymasem odpowiedzialności, dialogu i ochrony życia.
Tekst: Grzegorz Kozłowski | W oparciu o: Józef Glemp (1929-2013) Stanisław Karnacewicz, Paweł Rozwód (PAP) | Prof. J. Żaryn: prymas Glemp w stanie wojennym stworzył przestrzeń alternatywną wobec komuny
Źródło zdjęcia głównego: dzieje.pl
