Cztery Wielkie Dziewice-Męczennice Kościoła Rzymskiego to patronki Kościoła, których wspomnienia przypadają w czterech kolejnych miesiącach zimy: 22 listopada – św. Cecylii, 13 grudnia – św. Lucji, 21 stycznia – św. Agnieszki i 5 lutego – św. Agaty. Życiorysy wszystkich tych czterech kobiet są do siebie podobne: każda z nich oddała życie w obronie wiary i czystości; dwie poniosły męczeństwo w Rzymie, a dwie na Sycylii. Na tej właśnie wyspie urodziła się św. Agata.
Św. Cecylia
Św. Cecylia to jedna z najbardziej czczonych męczennic wczesnego chrześcijaństwa, dziewica i święta Kościoła katolickiego oraz prawosławnego, której historyczne istnienie potwierdzają najstarsze źródła, m.in. Martyrologium Hieronymianum, choć zasadniczy opis jej życia pochodzi z V-wiecznego Passio o charakterze legendarnym. Jej męczeństwo najczęściej łączy się z pierwszą połową III wieku, prawdopodobnie z czasami panowania cesarza Aleksandra Sewera, a fakt pochówku w katakumbach w pobliżu grobów papieży Urbana i Poncjana dodatkowo wzmacnia przekaz historyczny. Tradycja przekazuje, że Cecylia, mimo przymusowego małżeństwa z poganinem Walerianem, dochowała ślubów czystości i doprowadziła do nawrócenia zarówno męża, jak i jego brata Tyburcjusza, którzy ponieśli śmierć męczeńską za wiarę.
Sama Cecylia, po odmowie oddania czci rzymskim bóstwom, została poddana torturom, a gdy próba uduszenia jej w rozgrzanym caldarium nie przyniosła skutku, skazano ją na ścięcie; mimo trzech ciosów w szyję konała jeszcze przez trzy dni. Jej kult rozwijał się przez wieki, a szczególne znaczenie miało odnalezienie nienaruszonego ciała w 822 roku oraz ponowna identyfikacja relikwii w 1599 roku w bazylice na Zatybrzu, co znalazło wyraz w słynnej rzeźbie Stefana Maderny ukazującej świętą w pozycji, w jakiej spoczywała w sarkofagu. Cecylia została uznana za patronkę muzyków, chórzystów i organistów, co wiąże się z dawną interpretacją tekstów liturgicznych oraz z bogatą ikonografią przedstawiającą ją z instrumentami muzycznymi, palmą męczeństwa i wieńcem róż, a jej imię na trwałe weszło do Kanonu Rzymskiego i tradycji Kościoła.
Św. Łucja z Syrakuz
Św. Łucja z Syrakuz była dziewicą i męczennicą Kościoła pierwszych wieków, czczoną zarówno w tradycji katolickiej, jak i prawosławnej, a jej imię do dziś rozbrzmiewa w Kanonie rzymskim Mszy Świętej, co potwierdza rangę jej kultu w najstarszej liturgii Kościoła. Urodzona około 281 roku w Syrakuzach na Sycylii, pochodziła z bogatej rzymskiej rodziny i już we wczesnej młodości, po śmierci ojca, złożyła potajemnie śluby czystości, oddając swoje życie Chrystusowi. Tradycja przekazuje, że podczas pielgrzymki do grobu św. Agaty wyprosiła cudowne uzdrowienie ciężko chorej matki, a kilka lat później stanowczo odmówiła małżeństwa, które matka planowała dla niej z młodzieńcem równego stanu. Odrzucony zalotnik, kierując się zemstą, wydał ją władzom jako chrześcijankę, co w czasie prześladowań za panowania Dioklecjana oznaczało wyrok śmierci. Aresztowana Łucja nie wyrzekła się wiary mimo tortur, a według przekazów miała zostać zesłana do domu publicznego, jednak oprawcy nie byli w stanie jej tam doprowadzić, gdyż – jak głosi legenda – jej ciało stało się niewzruszone niczym skała. W niektórych wersjach żywotu pojawia się motyw wydłubania oczu, co dało początek późniejszemu patronatowi świętej nad niewidomymi i wszystkimi cierpiącymi na choroby wzroku.
Ostatecznie Łucja poniosła śmierć męczeńską 13 grudnia 304 roku, mając zaledwie 23 lata, a jej kult szybko rozprzestrzenił się w całym świecie chrześcijańskim, od Sycylii, przez Konstantynopol, po Wenecję, gdzie do dziś przechowywane są jej relikwie. W ikonografii zachodniej przedstawia się ją z palmą męczeństwa i tacą z oczami, wschodniej zaś jako młodą kobietę z krzyżem, a jej liturgiczne wspomnienie, obchodzone 13 grudnia, stało się symbolem światła zwyciężającego ciemność, szczególnie żywym w tradycji krajów północnej Europy.
Święta Agnieszka
Św. Agnieszka Rzymianka była jedną z najmłodszych i zarazem najbardziej czczonych męczennic pierwszych wieków chrześcijaństwa, dziewicą, która poniosła śmierć za wiarę na przełomie III i IV wieku, najprawdopodobniej w czasie prześladowań za panowania cesarza Dioklecjana, choć niektóre źródła wskazują także na okres rządów Decjusza. Mieszkała w Rzymie i pochodziła z chrześcijańskiej rodziny, która wychowała ją w duchu wiary, a według przekazów miała zginąć, mając niespełna dwanaście lat – wiek uznawany wówczas za granicę dojrzałości dziewcząt i możliwość ponoszenia odpowiedzialności karnej. Już najstarsze świadectwa, w tym Depositio Martyrum i Martyrologium Hieronimianum, potwierdzają istnienie jej kultu, który szybko rozprzestrzenił się w całym Cesarstwie Rzymskim, a jej postać była przywoływana przez najwybitniejszych Ojców Kościoła, takich jak Ambroży z Mediolanu, Hieronim czy Augustyn.
Choć szczegóły jej życia pozostają słabo udokumentowane historycznie, rozwijająca się tradycja hagiograficzna podkreśla, że Agnieszka złożyła ślub dziewictwa i odrzucała zaloty, za co poddano ją próbom upokorzenia i torturom, mającym złamać jej wiarę i czystość. Różne wersje przekazów opisują jej męczeństwo odmiennie – od spalenia na stosie, przez cudowne ocalenie z płomieni, aż po śmierć od miecza – jednak wszystkie zgodnie ukazują jej niezłomność i gotowość do oddania życia za Chrystusa.
Miejscem jej pochówku były katakumby przy Via Nomentana, gdzie już w starożytności powstało sanktuarium, a później bazylika św. Agnieszki za Murami, stanowiąca do dziś ważne centrum jej kultu. Liturgiczne wspomnienie świętej obchodzone jest 21 stycznia, a związany z nim rzymski obrzęd poświęcenia baranków, z których wełny wyrabia się paliusze dla arcybiskupów, symbolicznie nawiązuje do jej imienia, dziewiczej niewinności i ofiary. W ikonografii Agnieszka przedstawiana jest jako młoda dziewczyna w białej szacie, często z barankiem, dwiema koronami dziewictwa i męczeństwa, palmą lub mieczem, co czyni ją czytelnym znakiem czystości, wierności i odwagi, a jej patronat nad dziećmi, pannami i ogrodnikami utrwalił się w tradycji Kościoła na Wschodzie i Zachodzie.
Święta Agata
Św. Agata z Katanii była dziewicą i męczennicą chrześcijańską pochodzącą z Katanii na Sycylii, żyjącą w III wieku, której kult bardzo wcześnie objął cały Kościół zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie, a jej imię znalazło się już w starożytnym kanonie mszalnym. Zgodnie z tradycją przekazaną w Passio Sanctae Agathae, wywodziła się ze znakomitego rodu i po przyjęciu chrześcijaństwa złożyła ślub dziewictwa, odrzucając zaloty rzymskiego prefekta Kwincjana, co stało się bezpośrednią przyczyną jej prześladowania. Oddana do domu rozpusty nie wyrzekła się wiary ani czystości, a po wybuchu prześladowań za panowania cesarza Decjusza została postawiona przed sądem i poddana wyjątkowo okrutnym torturom, podczas których odcięto jej piersi. Według przekazów trzęsienie ziemi, które nastąpiło w trakcie kaźni, przerwało tortury i zostało odczytane jako znak Bożej interwencji, jednak Agata ostatecznie poniosła śmierć męczeńską 5 lutego 251 roku, albo rzucona na rozżarzone węgle, albo zmarła w więzieniu wskutek odniesionych ran. Jej ciało pochowano poza murami miasta, a już rok po jej śmierci mieszkańcy Katanii doświadczyli cudownego ocalenia, gdy lawa z wybuchającej Etny zatrzymała się przed miastem po użyciu całunu z jej grobu, co na trwałe ugruntowało przekonanie o jej potężnym wstawiennictwie.
Od tej pory Agata czczona jest jako szczególna orędowniczka w niebezpieczeństwach związanych z ogniem i żywiołami, patronka Sycylii oraz zawodów związanych z ogniem, a także opiekunka kobiet cierpiących na choroby piersi. Jej wspomnienie liturgiczne obchodzone jest 5 lutego i do dziś towarzyszą mu procesje, błogosławieństwo chleba, soli i wody oraz uroczyste obchody w Katanii, gdzie przechowywane są jej relikwie, a bogata ikonografia przedstawia ją z palmą męczeństwa, płonącym domem, obciętymi piersiami na misie i wulkanem Etną w tle, jako symbol niezłomnej wiary i zwycięstwa nad przemocą.
Tekst: Grzegorz Kozłowski
Źródło zdjęcia głównego: wikipedia
