Ładuję…
Kalejdoskop historyczny
Jak w dziecięcym kalejdoskopie obrazy nieustannie się zmieniają. Tak samo zmienia się historia, gdy spojrzysz na nią z nowej perspektywy. Raz zaskoczy, innym razem wzruszy albo skłoni do refleksji. Usiądź wygodnie i pozwól, by przeszłość ożyła w Twojej wyobraźni. Słuchaj w każdy poniedziałek o godz. 20:00 na antenie Radia Warszawa. Jeśli przegapisz — wróć do nas w sobotę o godz. 4:15, oraz piątek 0:15.
Marcin Bąk
30 marca 2026
Proces Szesnastu – jak Sowieci uderzyli w Polskie Państwo Podziemne
Michał Gruszczyński opowiada o kulisach aresztowania i procesu Szesnastu – przedstawicieli Polskiego Państwa Podziemnego porwanych przez Sowietów w marcu 1945 roku. To rozmowa o końcu wojny, zdradzie aliantów, losach polskich przywódców oraz brutalnym wprowadzaniu komunistycznego porządku w powojennej Polsce.
23 marca 2026
Powstanie styczniowe nie tylko w styczniu
Marcin Bąk rozmawia z Piotrem Grzybowskim o powstaniu styczniowym widzianym szerzej niż tylko przez datę jego wybuchu. Punktem wyjścia staje się rocznica bitwy pod Budami Zaborowskimi, ale rozmowa prowadzi przez znaczenie powstania dla polskiej pamięci, przemian społecznych, geopolityki i współczesnego myślenia o państwie, wspólnocie oraz odpowiedzialności za ojczyznę. To opowieść o zrywie, który mimo klęski militarnej na trwałe wpłynął na polską tożsamość.
16 marca 2026
Historia, gitara i pospolite ruszenie pamięci
Czy o historii można opowiadać tak, by naprawdę poruszała serca? W „Kalejdoskopie historycznym” Marcin Bąk rozmawia z Pawłem Piekarczykiem o śpiewaniu historii, bohaterach, którzy wciąż domagają się pamięci, i o tym, dlaczego pieśń bywa dziś formą obywatelskiego pospolitego ruszenia. To opowieść o Polsce zapisanej w pieśniach, pamięci i odpowiedzialności za wspólnotę.
9 marca 2026
Serce, które odmieniło Francję. Historia św. Małgorzaty Marii
W audycji „Kalejdoskop historyczny” ojciec Marek Kotyński opowiada o św. Małgorzacie Marii Alacoque, jej objawieniach oraz narodzinach kultu Najświętszego Serca Pana Jezusa. Rozmowa pokazuje duchowy klimat XVII-wiecznej Francji, znaczenie prywatnych objawień w Kościele oraz to, jak przesłanie o Bożej miłości wraca dziś z nową siłą.
2 marca 2026
Bóg, honor, ojczyzna – czy etos munduru ma przyszłość?
Marcin Bąk rozmawia z płk. prof. Mariuszem Kuryłowiczem o tym, jak Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych prowadzi do refleksji nad etosem służb mundurowych. Gość wskazuje cztery filary kształtowania postaw: wojsko, wiarę, rodzinę i edukację, a także ostrzega przed zagrożeniami takimi jak konsumpcjonizm, relatywizm i konformizm.
23 lutego 2026
Kino – od jarmarku do sztuki i propagandy
Marcin Bąk rozmawia z Pauliną Bilińską o historii kina: od pierwszych pokazów braci Lumière i „jarmarcznych” krótkich filmów, przez narodziny fabuły u Mélièsa, aż po film jako narzędzie propagandy w totalitaryzmach (ZSRR, III Rzesza).
16 lutego 2026
Gen. Emil Fieldorf „Nil”
Marcin Bąk rozmawia z Hubertem Bojarskim z Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL o gen. Emilu Fieldorfie „Nilu” – żołnierzu, którego biografia splata się z dramatycznymi losami Polski XX wieku.
9 lutego 2026
Bitwa pod Stoczkiem 1831 – ułańska wojna z perspektywy siodła
Marcin Bąk rozmawia z Michałem Drzewieckim – rekonstruktorem historycznym i pasjonatem kawalerii – o bitwie pod Stoczkiem (14 lutego 1831). To opowieść o pierwszym zwycięstwie powstania listopadowego, zimowym marszu, realiach służby ułana oraz o tym, dlaczego lanca dawała przewagę w starciu. W rozmowie pojawiają się też kulisy „żywej historii”: noclegi w polu, opieka nad końmi, trudy rajdów i to, co rekonstrukcja potrafi dopowiedzieć do archiwalnych opisów.
2 lutego 2026
Sokół – gimnastyka, patriotyzm i praca organiczna od Lwowa po współczesność
Marcin Bąk rozmawia z dr. Damianem Małeckim, prezesem Światowej Federacji Ruchów Sokolskich, o narodzinach „Sokoła” we Lwowie w 1867 roku i o tym, jak pod szyldem kultury fizycznej budowano świadomość, organizację i gotowość do walki o niepodległość. W odcinku wracają też wątki wymazywania „Sokoła” po II wojnie światowej oraz jego dzisiejszego odrodzenia – od zlotów i ćwiczeń zbiorowych po współczesną misję i wartości.
Dawne europejskie sztuki walki – zapasy, fechtunek i broń treningowa
Marek Tadeusz Helman opowiada o zapomnianych europejskich sztukach walki, od zapasów i walki wręcz po fechtunek i broń historyczną. Wyjaśnia, jak trenowano w średniowieczu i epoce nowożytnej oraz czym różni się dawna broń od współczesnych replik treningowych. To opowieść o kulturze fizycznej, tradycji i praktycznym odtwarzaniu historii.
Przemysł II – zapomniany król, który odnowił koronę Polski
Marcin Bąk i Marek Hilgendorf przypominają postać Przemysła II – władcy, który jako pierwszy po rozbiciu dzielnicowym sięgnął po królewską koronę dzięki zapleczu Wielkopolski, Pomorza Gdańskiego i arcybiskupa Jakuba Świnki. Rozmowa pokazuje kulisy gry o tron w schyłku XIII wieku, rolę Kościoła i Krakowa oraz to, dlaczego ta koronacja była tak ważna. Prowadzący opowiadają też o dramatycznym porwaniu i śmierci króla w Rogoźnie w lutym 1296 roku – wydarzeniu, które mogło zmienić bieg historii Polski.
Powstanie Wielkopolskie – zwycięskie i „niedocenione”
Marcin Bąk i Marek Hilgendorf opowiadają, dlaczego Powstanie Wielkopolskie przebiło się w 2025 roku do ogólnopolskiej świadomości i co czyni je wyjątkowym na tle innych zrywów. W rozmowie wraca wątek zdobycia Ławicy, sprawnej organizacji powstańców oraz lekcji, jaką dziś daje Wielkopolska: skuteczność, gospodarność i pamięć o tym, że niepodległość nie jest dana raz na zawsze.
Szkoła, historia i spór o wychowanie
Marcin Bąk rozmawia z dr. Konradem Wierzbickim o współczesnych reformach edukacji, roli szkoły i rodziny oraz znaczeniu historii w wychowaniu młodego pokolenia. Gość audycji krytycznie ocenia ideologiczne zmiany w systemie nauczania i wskazuje na zagrożenie wykorzenieniem kulturowym. To refleksja nad tym, czy szkoła wciąż pomaga formować człowieka, czy coraz częściej zastępuje wartości relatywizmem.
Chełm – góra, kreda i pamięć wielu kultur
Marcin Bąk rozmawia z dr. Konradem Wierzbickim (UKSW), chełmianinem z urodzenia, o historii i tożsamości Chełma. W audycji pojawiają się: Góra Chełmska i jej znaczenie dla początków miasta, słynne podziemia kredowe oraz legenda o duchu Bieluchu. Gość opowiada też o rolniczym zapleczu regionu, międzywojennej „dyrekcji” kolejowej i współczesnej promocji miasta. Ważnym wątkiem jest pamięć o chełmskich Żydach – ich obecności, śladach w przestrzeni miasta oraz tragicznym końcu tej społeczności w czasie II wojny światowej.
Dolny Śląsk: polskość zapomniana i spór o pamięć
W „Kalejdoskopie historycznym” Marcin Bąk rozmawia z Piotrem Sutowiczem (Civitas Christiana) o złożonych dziejach Dolnego Śląska: o polskości Wrocławia sprzed wieków, pierwszym polskojęzycznym druku wydanym właśnie tam, o roli protestantyzmu w podtrzymywaniu języka polskiego oraz o stopniowej germanizacji w epoce pruskiej. Gość komentuje także współczesne spory o „restytucję” symboli pruskich i niemieckich (np. nawiązania do mostu cesarskiego) i wskazuje, że wrocławską tożsamość można budować na własnym, polskim dziedzictwie – od Księgi Henrykowskiej po ślady Polonii i wydarzenia oporu wobec germanizacji.
Adwent na dawnej polskiej wsi
Jak wyglądał Adwent na dawnej polskiej wsi? Ciemność bez elektryczności, post i zakaz zabaw, wspólne prace w domach (darcie pierza, przędzenie), opowieści i spotkania sąsiedzkie. O dawnych zwyczajach, podłaźniczce zamiast choinki i adwentowej powadze opowiada etnograf Małgorzata Jaształt.
Wystawa "Wolność jest w nas"(słowa ks. Jerzego Popiełuszki)
Rozmowa z Hubertem Bojarskim , rzecznikiem Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL o wystawie "Wolność jest w nas"(słowa ks. Jerzego Popiełuszki)📜 . Ekspozycja jest impresyjna, o ludziach, ideach, symbolach oraz buncie. Jak powstawały pierwsze ruchy antykomunistyczne w Polsce ? A jak rodziła się "Solidarność"? Jak ją stłumiono? Jakie zmiany zaszły w muzyce lat 70-tych a 80-tych ?
Major Hubal – żołnierz, który nie złożył broni 🇵🇱🐎
Historia majora Henryka Dobrzańskiego „Hubala”, który po klęsce wrześniowej odmówił kapitulacji i dalej walczył jako dowódca Oddziału Wydzielonego WP. Audycja pokazuje różnice między legendą filmową a faktami, kulisy tworzenia konspiracji, relacje z ludnością i podziemiem oraz dramatyczne skutki niemieckich represji wobec wsi wspierających oddział. Opowieść o honorze, upartości i cenie wolności 🔥📜⚔️
🇵🇱 Hubal – ułan, sportowiec, legenda
W „Kalejdoskopie historycznym” Marcin Bąk i Ewa Pawlus przybliżają mniej znane oblicze mjr. Henryka Dobrzańskiego „Hubala” – jego dzieciństwo, wychowanie w patriotycznym domu, legionową drogę, a także imponującą karierę jeździecką w europejskiej czołówce. 🐎🎖️
To opowieść o oficerze-zagończyku, który w mundurze przeżył całe dorosłe życie, zanim stał się legendą września 1939 roku. 📜🔥
Polonia Warszawa: klub z duszą i historią
W audycji Marcin Bąk i Michał Gruszczyński opowiadają o dziejach Polonii Warszawa – od czasów zaborów, gdy sport był namiastką polskiej armii, po przedwojenne derby, okupacyjne konspiracyjne mecze i dramatyczne epizody z czasów Powstania Warszawskiego 🏟️🇵🇱. Poznajemy klub jako miejsce spotkania różnych środowisk – od robotników, przez inteligencję, po mniejszości narodowe – oraz symbol lokalnego patriotyzmu i przywiązania do Warszawy 🖤🤍.
Jak była rola Interrexa w Polsce?
Prof. Tomasz Kośmider o prymasie Stefanie Wyszyńskim i jego roli Interrexa 🇵🇱📜. Kim był Interrex? Jak wyglądał ten urząd w dawnej polskiej polityce? Skąd to się wzięło? Kiedy? Dlaczego to prymas stawał się interrexem? Jacy byli w naszej historii interrexi i jak pełnili ten urząd? Na czym polegała ich praca? Jak i dlaczego Kardynał Sapieha (nigdy nie był prymasem) pełnił nieformalną rolę interrexa ?
Kalejdoskop historyczny – Prymas Wyszyński: pasterz i interrex ⛪️🛡️
Prof. Tomasz Kośmider o roli kard. Stefana Wyszyńskiego jako nieformalnego przywódcy narodu po 1945 r.: zmagania z systemem, porozumienie z 1950 r., „Non possumus” (1953) oraz obrona Kościoła i wolności sumienia. Kontekst zimnej wojny, represji i „opiłowywania” Kościoła – dlaczego to właśnie w Polsce przetrwała najsilniejsza wspólnota wiary? 🇵🇱📜
Lokalna historia wielkiej tragedii: łapanki, wywózki do łagrów i pacyfikacje w powiecie sokołowskim. 🎙️📜🚂 Gość audycji, Piotr Kolanek (MWP), opisuje pierwszą falę represji: ok. 3 000 osób z Sokołowa wywieziono jesienią 1944 r. do obozu Borowicze; ciężka praca, głód i liczne zgony. Represje trwały do ok. 1949/50 r., a pamięć o nich długo była tłumiona. 🔸
Marcin Bąk i Piotr Kolanek z MWP opowiadają o komunistycznych represjach na Podlasiu: wywózkach NKWD 🚂, pacyfikacjach UB/KBW 🔥, publicznych egzekucjach 👥, „bandach pozorowanych” 🎭 i fałszowanych wyborach 1947 🗳️. W tle podziemie (m.in. „Młot”, „Łupaszka”, „Sokolik”) ⚔️, rola LWP i Brygady Pancernej, presja na PSL oraz codzienna walka z pospolitym bandytyzmem. Pamięć o ofiarach i lokalnych bohaterach wciąż domaga się głośnego przypomnienia. 🕯️
Sokołów 1944–1950: jak zaprowadzano „władzę ludową” na Podlasiu
Lokalna historia wielkiej tragedii: łapanki, wywózki do łagrów i pacyfikacje w powiecie sokołowskim. 🎙️📜🚂
Gość audycji, Piotr Kolanek (MWP), opisuje pierwszą falę represji: ok. 3 000 osób z Sokołowa wywieziono jesienią 1944 r. do obozu Borowicze; ciężka praca, głód i liczne zgony. Represje trwały do ok. 1949/50 r., a pamięć o nich długo była tłumiona. 🔸
Październik 1939: początek podziemia i oporu
W audycji Marcina Bąka gościł Michał Gruszczyński z Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL. Rozmowa przeniosła słuchaczy do października 1939 roku – czasu klęski, ale i narodzin oporu. ⚔️ Mimo upadku państwa polskiego trwały jeszcze walki na Helu i pod Kockiem, a w kraju zaczęły powstawać pierwsze organizacje konspiracyjne, takie jak Służba Zwycięstwu Polski, NOW czy Związek Jaszczurczy. 🕵️
Lepanto 1571 — „Wiedeń na falach” i październik różańcowy
⚓ 7 X 1571 Liga Święta rozbija flotę Imperium Osmańskiego pod Lepanto — przełom na Morzu Śródziemnym.
👑 Don Juan de Austria vs. Ali Pasza, tercio kontra janczarzy, a weneckie galeasy zapewniają przewagę artyleryjską.
🏝️ W tle: Malta, Cypr i męstwo Bragadiniego; rola korsarzy i kupieckich republik.
📿 Zwycięstwo wiąże październik z Różańcem i świętem Matki Bożej Różańcowej.
Święci wojownicy - jak się zmieniał etos rycerski?
Gościem audycji jest popularyzator historii Bogumił Wójcik, który opowiada o św. Michale Archaniele jako patronie rycerstwa normandzkiego i o tym, jak zmieniał się średniowieczny etos rycerski. W rozmowie pojawia się też pytanie, czy św. Jakub naprawdę walczył z Maurami, oraz przegląd najwybitniejszych krzyżowców i ich legend.
Jak wyglądało Powstanie Warszawskie na Mokotowie we wrześniu 1944 roku?
Gościem audycji jest Michał Gruszczyński z Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL, który opowiada o roli Mokotowa w planach powstańczych — o tym, kim byli jego mieszkańcy i dlaczego dzielnica była strategicznie ważna zarówno dla Polaków, jak i Niemców. W odcinku usłyszymy także o dramatycznych przejściach kanałami, jednym z najbardziej poruszających doświadczeń powstańców.
17 IX 1939 „cios od wschodu”
Gościem audycji jest Piotr Kolanek z Muzeum Wojska Polskiego, który przypomina wydarzenia 17 września 1939 r., gdy Armia Czerwona uderzyła na Polskę — temat później zakłamany w PRL. Mimo rozkazu Rydza-Śmigłego „nie walczyć”, wiele oddziałów stawia opór, m.in. KOP, Flotylla Pińska, obrońcy Grodna czy żołnierze spod Szacka i Wytyczna. Za frontem wkracza NKWD, przeprowadzając masowe egzekucje i deportacje ok. 400 tys. obywateli. Audycja porusza także kontekst kultury i pamięci — od aluzji do Katynia w PRL po historie Mackiewiczów, „Łupaszki” i młodego Pileckiego na Kresach.
Teatr to coś więcej niż rozrywka!
W „Kalejdoskopie historycznym” Marcin Bąk i prof. Grzegorz Pyszczek pokazują teatr jako przestrzeń formującą wspólnoty i idee — od rytuałów antycznych, przez średniowieczne misteria, renesansowy „złoty wiek”, aż po scenę nowoczesną. W polskim wątku pojawiają się Fredro i romantycy, Wyspiański, Reduta, Grotowski, Teatr Rapsodyczny oraz twórcy teatru plastycznego. Rozmowa podkreśla, że mimo kina i internetu teatr żyje dzięki spotkaniu „tu i teraz” — a Teatr Klasyki Polskiej przypomina, jak ważna jest wierność autorowi i siła klasyki. 🎭✨
🎖️ Obrona Narodowa 1939 – zapomniana formacja II RP
Nowy odcinek „Kalejdoskopu Historycznego”. Gościem Marcina Bąka jest Piotr Kolanek z Muzeum Wojska Polskiego. Rozmawiamy o Batalionach i Brygadach Obrony Narodowej – czym były, po co powstały, jak je szkolono i uzbrajano oraz jak walczyły we wrześniu 1939 r.
Oblicza Gomułki – prawda i mit 🧱🇵🇱
Gościem Marcina Bąka był Michał Gruszczyński z Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL. Tematem audycji była postać Władysława Gomułki – jego udział w represjach, mit „dobrego komunisty” i rzeczywiste rządy w PRL.
🕯️ Obława Augustowska – Mały Katyń pamięci
W audycji „Kalejdoskop historyczny” Marcin Bąk rozmawia z Maciejem Tyszką o tragicznych wydarzeniach z lipca 1945 roku – Obławie Augustowskiej. 🎙️
🔹 Sowiecka operacja wymierzona w polskie podziemie
🔹 Ponad 7 tys. aresztowanych – kilkuset zaginionych bez śladu
🔹 „Mały Katyń” – milczenie władz, strach rodzin, brak grobów
🔹 Świadectwo rodzinne i walka o pamięć 🇵🇱
🔹 Gdzie leżą ofiary? Czy kiedykolwiek je odnajdziemy? ❓
D-Day – prawda i mity o drugim froncie 🌍⚔️
Jak naprawdę wyglądało lądowanie w Normandii 6 czerwca 1944 r.? 🇺🇸🇬🇧 Michał Gruszczyński i Marcin Bąk w „Kalejdoskopie historycznym” opowiadają o kulisach D-Day, operacjach dezinformacyjnych, udziale Polaków oraz wojennych mitach PRL. 🎖️📚
O Śląsku – jego tożsamości, historii i kontrowersjach wokół uznania gwary śląskiej za odrębny język
W „Kalejdoskopie historycznym” Marcin Bąk rozmawia z dr. Andrzejem Krzystyniakiem 🧑🏫 o Śląsku – jego tożsamości, historii i kontrowersjach wokół uznania gwary śląskiej za odrębny język 🗣️. Czy to tylko pielęgnowanie tradycji, czy krok ku autonomii? 🚩 Ekspert przestrzega przed politycznymi skutkami, przywołując przykład Katalonii 🇪🇸.
W rozmowie poruszono też kluczową rolę Kościoła katolickiego ⛪ w zachowaniu polskości na Śląsku, dramatyczne wydarzenia Powstań Śląskich ⚔️ oraz brutalne represje ze strony Niemców podczas II wojny światowej 🕯️. Nie zabrakło odniesień do XIX wieku, walki o edukację 📚 i znaczenia takich postaci jak Józef Lompa.
Rotmistrz Pilecki
📻 Prowadzi Marcin Bąk | Gość: Tadeusz Płużański
🕯 25 maja – rocznica mordu sądowego na Witoldzie Pileckim.
🔫 Zginął w 1948 r. z rąk UB na Rakowieckiej.
🕵️♂️ Dobrowolnie poszedł do Auschwitz jako agent wywiadu.
📡 Po wojnie budował siatkę wywiadowczą przeciw komunistom.
💬 „Auschwitz to była igraszka” – mówił o brutalnym śledztwie UB.
🪦 Do dziś nie odnaleziono jego szczątków.